Lê Long Đĩnh: vị vua nằm thiết triều và những tranh cãi quanh lời sử chép

Lê Long Đĩnh là vị vua cuối cùng của nhà Tiền Lê, ở ngôi từ 1005 đến 1009, thường bị gọi là Lê Ngoạ Triều vì sử cũ chép ông mắc bệnh nên nằm mà coi chầu. Đại Việt sử ký toàn thư mô tả ông là bạo chúa hoang dâm, nhưng các ghi chép ấy đều được viết sau khi nhà Lý thay thế nhà Lê, nên nhiều nhà sử học hiện nay cho rằng hình ảnh của ông có thể đã bị tô đậm. Chuyện "vua nằm thiết triều" vì thế là một ví dụ điển hình về cách đọc sử cẩn trọng.

Lên ngôi sau tám tháng tranh chấp

Lê Long Đĩnh sinh năm 986, là con thứ năm của Lê Đại Hành. Lúc cha còn sống, ông được phong vương và giao trấn giữ một vùng như các anh em khác. Năm 1005 Lê Đại Hành mất, các hoàng tử tranh nhau suốt tám tháng. Thái tử Long Việt lên ngôi được ba ngày thì bị Long Đĩnh giết. Long Đĩnh tự lập làm vua, đến năm 1008 đặt niên hiệu Cảnh Thụy.

Ông ở ngôi chừng bốn năm, mất năm 1009 khi mới 24 tuổi. Con còn nhỏ, triều thần không theo, quyền bính rơi vào tay Điện tiền chỉ huy sứ Lý Công Uẩn, người lập ra nhà Lý ngay sau đó.

Sử cũ chép gì về ông

Toàn thư dành cho ông những lời nặng nề nhất trong số các vua thời đầu độc lập. Ngoài việc giết anh để giành ngôi, sử chép ông ưa những hình phạt tàn ác, lấy việc làm khổ người khác làm vui, ham tửu sắc. Đoạn nổi tiếng nhất là ông mắc bệnh trĩ, không ngồi được, nên phải nằm mà nghe quần thần tâu việc. Từ đó người đời gọi ông là Ngoạ Triều, tức "nằm thiết triều".

Bài này không nhắc lại từng chi tiết hình phạt mà sử chép, vì chính những chi tiết ấy là phần đang bị nghi ngờ nhiều nhất. Điều cần biết là: toàn bộ hình ảnh "bạo chúa" của ông đều đến từ một dòng ghi chép duy nhất.

Vì sao các nhà sử học nghi ngờ

Có mấy lý do khiến nhiều nhà nghiên cứu hiện nay không chấp nhận nguyên văn lời sử cũ:

1. Người chép là người đến sau. Không có sử liệu nào do chính triều Tiền Lê để lại. Đại Việt sử lược và bộ sử của Lê Văn Hưu đều viết dưới thời Trần, dựa trên tư liệu thời Lý. Toàn thư của Ngô Sĩ Liên còn muộn hơn, thế kỷ 15.
2. Triều sau cần lý do chính đáng. Nhà Lý lên ngôi bằng cách thay một dòng họ đang có vua. Một ông vua cuối triều càng tàn bạo thì việc đổi triều càng hợp "lòng trời, lòng người". Đây là motif quen thuộc trong sử Trung Hoa: vua cuối triều Hạ là Kiệt, cuối triều Thương là Trụ đều bị mô tả bằng những tội ác rất giống nhau.
3. Một số chi tiết có dạng "khuôn mẫu". Vài hành vi được gán cho Long Đĩnh giống đến mức đáng ngờ với chuyện các bạo chúa trong sử Trung Hoa, khiến người ta nghĩ sử thần có thể đã mượn hình mẫu sẵn có.
4. Cùng những trang sử ấy lại chép ông làm nhiều việc của một vị vua bình thường (xem mục dưới), điều khó khớp với hình ảnh một người suốt ngày chỉ hành hạ người khác.

Ngược lại, cũng không có bằng chứng nào cho thấy ông là vua hiền. Việc giết anh để cướp ngôi là chuyện không ai tranh cãi. Cách nói thận trọng nhất là: Lê Long Đĩnh có thể là một vị vua tàn nhẫn, nhưng mức độ và chi tiết thì đã bị sử đời sau phóng đại tới đâu, đến nay vẫn còn tranh cãi.

Những việc ông đã làm theo chính sử

Đọc kỹ Toàn thư, ta thấy trong bốn năm ở ngôi, triều Long Đĩnh vẫn vận hành:

• Đổi quan chế và triều phục theo kiểu nhà Tống (1008), một bước chuẩn hoá bộ máy so với thời Đinh và đầu Tiền Lê.
• Sai sứ sang Tống xin kinh sách: năm 1007 sai em là Minh Xưởng sang Tống, dâng lễ vật và xin kinh Đại Tạng cùng sách Nho. Nhà Tống cho kinh vào năm 1009. Đây là một trong những lần đầu tiên bộ kinh Phật lớn được đưa về nước Việt theo đường chính thức.
• Đắp đường, đào kênh ở các vùng phía nam như châu Ái, châu Hoan, nối tiếp công việc của cha.
• Thân chinh đánh dẹp các vùng chưa thuần phục ở phía nam và miền núi.

Những việc này cho thấy triều đình vẫn có kế hoạch đối ngoại và trị thuỷ, chứ không phải tê liệt hoàn toàn. Dĩ nhiên, đó là thành tích của cả bộ máy chứ không riêng cá nhân nhà vua.

Cái chết và sự chuyển giao sang nhà Lý

Mùa đông năm 1009, Lê Long Đĩnh mất. Con trai còn nhỏ. Chi hậu Đào Cam Mộc cùng triều thần tôn Lý Công Uẩn lên ngôi. Thiền sư Vạn Hạnh, người có ảnh hưởng lớn với Lý Công Uẩn, được cho là đã chuẩn bị dư luận từ trước bằng những lời sấm ký. Cuộc chuyển giao gần như không đổ máu, khác hẳn những gì đã xảy ra năm 980 và năm 1005.

Chính sự êm thấm ấy là một lý do khiến người ta nghi ngờ: muốn chuyển ngôi êm, cần dư luận tin rằng vua cũ không xứng. Ai viết lại câu chuyện ấy, ở đâu và khi nào, là câu hỏi mà nhà nghiên cứu phải đặt ra.

Lê Long Đĩnh trong sử, trong dân gian và trên phim

Vài năm gần đây, phim cổ trang Việt và các bài báo hay đặt câu hỏi "Lê Long Đĩnh có bị oan không". Câu trả lời trung thực là: chưa đủ tư liệu để kết luận theo hướng nào. Cái đáng học nằm ở chỗ biết đặt câu hỏi ấy, chứ không phải ở việc thay một bản án bằng một bản án ngược lại.

Góc nhìn hôm nay: đọc sử như đọc một lời khai

Trường hợp Lê Long Đĩnh là bài tập tốt cho bất cứ ai mê sử. Khi đọc một đoạn sử, nên hỏi: ai viết, viết lúc nào, phục vụ ai, có nguồn nào khác đối chiếu không. Ba câu hỏi đó áp dụng được cho cả Lê Long Đĩnh lẫn những bạo chúa nổi tiếng thế giới như Caligula, Nero, những người cũng chỉ được biết đến qua sử gia thù địch.

• Đọc trực tiếp: Kỷ nhà Lê, phần Ngoạ Triều, trong Đại Việt sử ký toàn thư, rồi đọc tiếp lời bình của Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên để thấy sử thần đánh giá thế nào.
• Đối chiếu: Đại Việt sử lược, bộ sử khuyết danh thời Trần, chép ngắn gọn hơn.
• Đến thăm: khu cố đô Hoa Lư, Ninh Bình, nơi kinh đô Tiền Lê đặt trong suốt thời của ông; đền vua Lê Đại Hành gần đó.