Lý Thái Tông tên thật là Lý Phật Mã, con trưởng của Lý Thái Tổ, lên ngôi năm 1028 ngay sau khi dẹp loạn ba người em tranh ngôi, sử gọi là loạn tam vương. Ông trị vì 26 năm đến 1054, ban bộ Hình thư năm 1042 và cho dựng chùa Diên Hựu năm 1049, tức chùa Một Cột ở Hà Nội ngày nay. Ông là người biến cơ nghiệp mới dựng của cha thành một triều đại vững vàng.
Thái tử từng cầm quân
Lý Phật Mã sinh năm 1000 ở Hoa Lư, khi cha còn làm quan cho nhà Tiền Lê. Mẹ ông là Lê Thị Phất Ngân, con gái Lê Đại Hành. Như vậy trong người vị vua thứ hai nhà Lý có dòng máu của cả họ Lý lẫn họ Lê, điều giúp cuộc chuyển giao năm 1009 thêm phần êm thấm.
Khi Lý Thái Tổ lên ngôi, Phật Mã được phong Khai Thiên vương, rồi lập làm thái tử. Khác nhiều thái tử sinh ra trong cung, ông được cha giao cầm quân đi đánh dẹp ở biên giới phía nam và các vùng miền núi. Kinh nghiệm cầm quân và những tướng lĩnh thân tín từ những năm này đã cứu ông vào lúc nguy nhất.
Năm 1028: loạn tam vương
Tháng 3 năm 1028, Lý Thái Tổ mất. Ba hoàng tử là Vũ Đức vương, Dực Thánh vương và Đông Chinh vương nghe tin, đem quân phục sẵn trong thành, định đánh úp thái tử trước khi ông lên ngôi. Thái tử đóng cửa cung chống giữ. Tướng Lê Phụng Hiểu xông ra giao chiến, Vũ Đức vương bị giết, hai vương còn lại bỏ chạy.
Câu chuyện về Lê Phụng Hiểu sau đó, khi ông ném đao để lấy ruộng thưởng (gọi là "thác đao điền"), là truyền ngôn dân gian được sử chép lại, có thể đã được thêm thắt.
Điều đáng chú ý là cách Lý Thái Tông xử lý hậu quả. Dực Thánh vương và Đông Chinh vương về chịu tội, ông tha cho cả hai và cho giữ lại tước cũ. Rồi ông đặt lệ hằng năm các quan phải đến đền thần Đồng Cổ ăn thề, với lời thề đại ý: làm con bất hiếu, làm tôi bất trung thì thần linh giết chết. Ông dùng lễ nghi và lời thề để ràng buộc lòng trung thay vì thanh trừng.
Một vị vua hay đổi niên hiệu
Trong 26 năm trị vì, Lý Thái Tông đổi niên hiệu sáu lần. Mỗi lần đổi thường gắn với một điềm lành được dâng lên hoặc một sự kiện lớn, phản ánh tâm thế của triều đình buổi đầu muốn khẳng định "mệnh trời".
| Niên hiệu | Năm | Sự kiện tiêu biểu |
|---|---|---|
| Thiên Thành | 1028–1034 | Dẹp loạn tam vương, ổn định triều chính |
| Thông Thụy | 1034–1039 | Đánh dẹp các vùng biên giới phía bắc |
| Càn Phù Hữu Đạo | 1039–1042 | Bắt Nùng Trí Cao rồi tha; dạy cung nữ dệt gấm |
| Minh Đạo | 1042–1044 | Ban Hình thư; đúc tiền Minh Đạo |
| Thiên Cảm Thánh Vũ | 1044–1049 | Thân chinh Champa năm 1044 |
| Sùng Hưng Đại Bảo | 1049–1054 | Dựng chùa Diên Hựu (Một Cột) |
Việc nước: luật thành văn và gấm vóc trong nước
Hình thư năm 1042
Năm 1042, vua sai sửa định luật lệ, chia điều mục, soạn thành bộ Hình thư rồi ban hành. Sử chép trước đó việc kiện tụng phiền nhiễu, quan lại câu nệ luật văn, nhiều người bị oan; có Hình thư rồi dân thấy tiện. Văn bản Hình thư không còn, nhưng đây được coi là bộ luật thành văn đầu tiên của nhà nước Đại Việt mà sử ghi tên.
Gấm vóc của người Việt
Năm 1040, sử chép vua đã dạy cung nữ dệt được gấm vóc, rồi ra lệnh lấy hết gấm vóc nhà Tống trong kho may áo ban cho các quan, để tỏ ý từ nay dùng gấm trong nước. Chi tiết nhỏ, nhưng cho thấy ý thức tự chủ về sản vật.
Biên giới và Champa
Ở biên giới phía bắc, thủ lĩnh Nùng Trí Cao nhiều lần nổi lên. Năm 1041 ông bị bắt; Lý Thái Tông tha và cho về cai quản đất cũ, nhưng Nùng Trí Cao về sau lại chống lại. Năm 1044, vua thân chinh đánh Champa; vua Champa bị giết, quân Lý bắt được nhiều người về. Cuộc thân chinh này khiến Champa tạm thời giữ quan hệ triều cống.
Chùa Diên Hựu: giấc mộng năm 1049
Theo Toàn thư, năm 1049 vua mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên toà sen, dắt vua lên đài. Tỉnh dậy, vua kể lại cho triều thần; có người cho là điềm không lành. Nhà sư Thiền Tuệ khuyên dựng một cột đá giữa hồ, đặt toà sen có tượng Quan Âm lên trên như trong mộng, cho các sư đi vòng quanh tụng kinh cầu sống lâu. Chùa ấy được đặt tên là Diên Hựu, nghĩa là "phúc lành dài lâu".
Chùa Diên Hựu thời Lý là cả một quần thể, ngôi chùa trên cột đá chỉ là một phần; đời Lý Nhân Tông có sửa sang mở rộng. Ngôi chùa Một Cột ngày nay ở phố Chùa Một Cột, Hà Nội, là công trình dựng lại năm 1955 theo dáng cũ, sau khi bị phá năm 1954. Dù vậy, hình dáng bông sen trên trụ đá vẫn giữ ý tưởng từ thế kỷ 11.
Con người: nhà thiền và người cầm quân
Lý Thái Tông vừa là vị vua cầm quân, vừa là người tu thiền. Thiền uyển tập anh xếp ông vào dòng thiền Vô Ngôn Thông và chép cuộc đối đáp giữa vua với thiền sư Thiền Lão. Sử cũng chép ông thông âm luật, giỏi văn chương.
Ông có lúc nghiêm khắc: những cuộc thân chinh, những lần dẹp loạn ở biên giới đều có máu. Nhưng nét nổi bật trong cách trị nước của ông là kết hợp ba thứ: luật lệ thành văn, lời thề trung hiếu và lòng tin tôn giáo.
Cái chết và đánh giá
Lý Thái Tông mất năm 1054, thọ 55 tuổi, táng ở Thọ Lăng, phủ Thiên Đức. Thái tử Nhật Tôn lên ngôi, tức Lý Thánh Tông.
Sử gia Nho giáo khen việc ông ban luật, thương dân, nhưng chê ông đổi niên hiệu quá nhiều lần và tin điềm lành. Cuộc thân chinh Champa năm 1044 cũng là chuyện được nhìn nhiều chiều. Truyền thuyết về Mỵ Ê, vợ vua Champa nhảy sông tự vẫn để giữ tiết, gắn với cuộc thân chinh này, nhưng là truyện dân gian và thần tích đền thờ, không có trong chính sử với đầy đủ chi tiết như dân gian kể.
Sử học hiện đại nhìn ông là người củng cố: vượt qua khủng hoảng kế vị đầu tiên của nhà Lý, có luật thành văn, giữ vững biên giới hai đầu. Nhà Lý sau ông còn kéo dài gần hai thế kỷ.
Góc nhìn hôm nay
- Chùa Một Cột (Hà Nội): đứng trước ngôi chùa nhỏ, nhớ rằng đây chỉ là một phần của quần thể Diên Hựu năm 1049. Mẫu hình bông sen trên trụ đá thời Lý còn được thấy trong các hiện vật trưng bày ở Hoàng thành Thăng Long.
- Đền Đồng Cổ (phố Thụy Khuê, Hà Nội): nơi gắn với lời thề trung hiếu hằng năm từ thời Lý Thái Tông.
- Đền Đô ở vùng Đình Bảng, Bắc Ninh: thờ ông cùng các vua Lý.
- Đọc thêm: Kỷ Lý Thái Tông trong Toàn thư; Thiền uyển tập anh để thấy mặt thiền gia của ông.
Câu hỏi thường gặp
Lý Thái Tông là ai?
Lý Thái Tông tên là Lý Phật Mã, con trưởng của Lý Thái Tổ và Lê Thị Phất Ngân. Ông lên ngôi năm 1028, trị vì đến năm 1054. Ông nổi tiếng với việc dẹp loạn tam vương, ban Hình thư và dựng chùa Một Cột.
Loạn tam vương năm 1028 là gì?
Đó là cuộc tranh ngôi của ba hoàng tử Vũ Đức vương, Dực Thánh vương và Đông Chinh vương ngay sau khi Lý Thái Tổ mất. Tướng Lê Phụng Hiểu dẹp loạn, Vũ Đức vương bị giết. Lý Thái Tông tha cho hai em còn lại.
Chùa Một Cột được xây năm nào?
Chùa Diên Hựu, thường gọi là chùa Một Cột, được dựng năm 1049 dưới thời Lý Thái Tông, theo giấc mộng vua thấy Quan Âm trên toà sen. Ngôi chùa hiện nay là bản dựng lại năm 1955.
Hình thư năm 1042 là gì?
Hình thư là bộ luật do Lý Thái Tông cho soạn và ban hành năm 1042. Văn bản không còn, nhưng sử ghi đây là bộ luật thành văn đầu tiên của nhà nước Đại Việt được biết tên.
Lý Thái Tông trị vì bao lâu?
Ông trị vì 26 năm, từ năm 1028 đến năm 1054, với sáu niên hiệu khác nhau. Ông mất năm 1054, thọ 55 tuổi.
