Lý Chiêu Hoàng: nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam

Lý Chiêu Hoàng tên là Lý Phật Kim, hiệu Chiêu Thánh, là vị nữ hoàng duy nhất trong lịch sử các triều đại quân chủ Việt Nam. Bà lên ngôi năm 1224 khi khoảng bảy tuổi, nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh năm 1225, làm nhà Lý chấm dứt và nhà Trần bắt đầu. Cuộc đời bà sau đó gồm hai lần làm vợ, một lần bị phế, và kết thúc năm 1278. Mọi quyết định lớn trong đời bà thời thơ ấu đều do người lớn sắp đặt.

Công chúa út của một vị vua bệnh tật

Lý Phật Kim sinh năm 1218, con gái thứ hai của Lý Huệ Tông và Trần Thị Dung. Chị gái bà là công chúa Thuận Thiên. Khi bà ra đời, triều Lý đã suy kiệt; quyền bính nằm trong tay họ Trần, họ ngoại của bà. Cha bà mắc bệnh, mẹ bà là người họ Trần, cậu họ là Trần Thủ Độ đang nắm quân cấm vệ.

Năm 1224: một bé gái lên ngôi

Tháng 10 năm 1224, Lý Huệ Tông không có con trai, lập công chúa Chiêu Thánh làm thái tử rồi nhường ngôi, ra chùa đi tu. Chiêu Thánh lên ngôi, tức Lý Chiêu Hoàng, đặt niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo.

Một đứa trẻ bảy tuổi không thể trị nước. Mọi việc triều chính do Trần Thủ Độ, khi ấy là Điện tiền chỉ huy sứ, quyết định. Việc lập con gái làm vua, điều chưa từng có tiền lệ ở Đại Việt, gần như chắc chắn là bước đi có tính toán: một nữ hoàng nhỏ tuổi rồi sẽ phải lấy chồng, và người chồng ấy có thể là người họ Trần.

Trần Cảnh vào cung và chuyện chiếc khăn trầu

Trần Thủ Độ đưa người cháu họ là Trần Cảnh, tám tuổi, con của Trần Thừa, vào hầu trong cung. Toàn thư chép một đoạn có hơi hướng kể chuyện: Chiêu Hoàng thấy Trần Cảnh thì ưa, hay gọi đến chơi; có lần bà lấy khăn trầu ném cho Cảnh. Cảnh về kể với Thủ Độ. Thủ Độ bảo nếu đúng thế thì cả họ sẽ bị diệt hoặc sẽ làm nên, rồi tự đem gia thuộc vào cung, đóng cửa thành, cho người canh giữ, và tuyên bố hai người đã thành vợ chồng.

Đây là chi tiết có trong chính sử, nhưng cần đọc tỉnh: hai đứa trẻ bảy, tám tuổi không thể tự quyết chuyện hôn nhân. Câu chuyện "khăn trầu" có thể là cách sử thần kể lại cho mềm một cuộc sắp đặt chính trị. Sử học hiện đại thống nhất rằng người tạo ra cuộc hôn nhân và cuộc chuyển ngôi là Trần Thủ Độ.

Năm 1225: chiếu nhường ngôi

Tháng Chạp năm Ất Dậu 1225 (đã sang đầu năm 1226 theo dương lịch), Lý Chiêu Hoàng xuống chiếu nhường ngôi cho Trần Cảnh. Toàn thư chép văn chiếu, trong đó có ý: từ xưa nước Việt đã có các bậc đế vương trị thiên hạ; nay nhà Lý ta vâng mệnh trời mà có bốn biển; trẫm là con gái, tài đức đều kém, không ai giúp đỡ; giặc cướp nổi nhiều, làm sao giữ được ngôi báu nặng nề; nên chọn người hiền tài để trao lại.

Lễ nhường ngôi diễn ra ở điện Thiên An. Trần Cảnh lên ngôi, tức Trần Thái Tông. Lý Chiêu Hoàng trở thành hoàng hậu, gọi là Chiêu Thánh hoàng hậu. Nhà Lý, sau 216 năm, kết thúc bằng một bài chiếu của một cô bé.

Cơ chế chuyển ngôi từ họ Lý sang họ Trần, so với các cuộc đổi triều khác, là đề tài của một bài riêng. Ở đây chỉ cần nhớ: đây là cuộc đổi triều duy nhất trong sử Việt diễn ra qua hôn nhân.

Làm hoàng hậu, rồi bị phế

Bà làm hoàng hậu của Trần Thái Tông hơn mười năm nhưng không có con nối dõi để làm thái tử. Năm 1237, Trần Thủ Độ ép Thái Tông lấy công chúa Thuận Thiên, chị ruột của Chiêu Thánh, khi ấy đang là vợ của Trần Liễu (anh Thái Tông) và đã có mang ba tháng. Chiêu Thánh bị giáng làm công chúa.

Sự kiện này khiến Trần Liễu nổi loạn, còn Thái Tông bỏ kinh đô lên núi Yên Tử, sau được Thủ Độ rước về. Đó là câu chuyện của Trần Thái Tông và của nhà Trần. Với Chiêu Thánh, điều còn lại là bà mất vị trí hoàng hậu khi chưa tới hai mươi tuổi, nhường chỗ cho chính chị mình.

Cuộc hôn nhân thứ hai với Lê Phụ Trần

Năm 1258, sau cuộc kháng chiến lần thứ nhất chống quân Mông Cổ, Trần Thái Tông gả Chiêu Thánh cho Lê Phụ Trần (còn gọi Lê Tần), vị tướng đã liều mình che chắn cho vua trong trận chiến. Bà khi ấy khoảng 40 tuổi.

Với Lê Phụ Trần, bà có một con trai là Lê Tông và một con gái là Lê Thị Ngọc Khuê, sau được phong Ứng Thụy công chúa. Đây là phần đời yên ổn nhất của bà, ra khỏi vòng tranh chấp trong cung đình. Năm 1278 bà mất, thọ khoảng 61 tuổi. Sử chép thi hài được đưa về táng ở Thọ Lăng, phủ Thiên Đức, nơi có lăng các vua Lý.

Bà có phải là "nữ hoàng duy nhất"

Câu này cần nói cho chính xác:

Vì vậy cách nói chuẩn là: Lý Chiêu Hoàng là nữ hoàng đế duy nhất trong các triều đại quân chủ Việt Nam từ thế kỷ 10 trở đi. Trưng Trắc là nữ vương đầu tiên, nhưng xưng vương trong một cuộc khởi nghĩa chứ không thuộc một vương triều nối tiếp.

Cần nói thêm: bà là "vua" về danh nghĩa. Trong hơn một năm ở ngôi, quyền thật thuộc về Trần Thủ Độ. Không thể đánh giá bà theo thành tích trị nước, vì bà không có cơ hội trị nước.

Góc nhìn hôm nay: số phận một đứa trẻ trên ngai

Người đời sau nhìn Lý Chiêu Hoàng với nhiều cảm xúc khác nhau. Sử gia Nho giáo trách bà làm mất nghiệp nhà Lý, nhưng phần lớn trách nhiệm họ đổ cho Trần Thủ Độ và cho việc lập con gái làm vua. Người đọc hôm nay thường thấy ở bà một số phận bị sắp đặt từ đầu đến cuối: làm vua lúc bảy tuổi, lấy chồng lúc bảy tuổi, mất ngôi, mất danh vị hoàng hậu, rồi mới được sống đời riêng ở tuổi trung niên.

• Đền Rồng (Cổ Pháp điện) ở vùng Đình Bảng, Bắc Ninh: nơi thờ Lý Chiêu Hoàng, cách Đền Đô không xa. Bà không được thờ chung với tám vua Lý trong Đền Đô.
• Nơi khác: một vài địa phương ở đồng bằng Bắc Bộ cũng có nơi thờ bà theo truyền thống làng, thường gắn với gia đình Lê Phụ Trần. Những thông tin này dựa vào thần tích địa phương, nên đối chiếu với ghi chép Thọ Lăng trong chính sử.
• Đọc thêm: kỷ Lý Chiêu Hoàng và đầu kỷ Trần Thái Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư; chiếu nhường ngôi được chép đầy đủ ở đó.