Ấn vàng triều Nguyễn: Hoàng đế chi bảo và hệ thống bảo tỷ

"Hoàng đế chi bảo" (皇帝之寶, Báu vật của Hoàng đế) là chiếc ấn vàng quan trọng nhất của triều Nguyễn, đúc năm Minh Mạng thứ tư (1823), nặng khoảng 10,78 kg, núm hình rồng cuộn. Ấn được dùng đóng lên những văn bản trọng yếu của nhà vua và được truyền qua các đời vua cho đến lễ thoái vị năm 1945. Bên cạnh nó, nhà Nguyễn còn có cả một hệ thống bảo tỷ bằng vàng, ngọc, bạc, mỗi chiếc một công dụng riêng.

Ấn, tỷ, bảo: phân biệt cho đúng

Trong cung đình xưa, con dấu có nhiều tên gọi tuỳ theo người dùng:

Chữ khắc trên con dấu thường là chữ triện, một kiểu chữ Hán cổ có nét uốn vuông vức để vừa với mặt ấn. Vì thế người ta còn gọi con dấu là "con triện". Ấn đóng bằng mực son đỏ, và trên các văn bản của vua, dấu thường được đóng chờm lên dòng ghi niên hiệu, ngày tháng — vừa xác nhận, vừa chống sửa chữa.

Hoàng đế chi bảo: chiếc ấn truyền qua các đời vua

Theo các nghiên cứu về ấn chương triều Nguyễn dựa trên Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ và Đại Nam thực lục, ấn "Hoàng đế chi bảo" được đúc năm 1823. Những thông số thường được công bố:

• Chất liệu: vàng.
• Trọng lượng: khoảng 10,78 kg.
• Mặt ấn: hình vuông, cạnh khoảng 13,7 cm, khắc bốn chữ triện 皇帝之寶.
• Núm: hình rồng cuộn mình, đầu ngẩng — biểu tượng của hoàng đế.

Ấn dùng trong những văn bản quan trọng nhất của triều đình, như chiếu, sắc ban ra trong những dịp hệ trọng, quốc thư. Đây là một trong những bảo tỷ được xem là biểu tượng truyền ngôi của nhà Nguyễn.

Trong lễ thoái vị ngày 30 tháng 8 năm 1945 ở Ngọ Môn, vị vua cuối cùng của nhà Nguyễn trao ấn và kiếm cho đại diện chính quyền mới. Về sau, chiếc ấn trải qua nhiều biến cố và có thời gian nằm ở nước ngoài. Năm 2022, một nhà đấu giá ở Paris định đưa ấn ra bán; phiên đấu giá bị dừng sau khi phía Việt Nam lên tiếng.

Ấn chúa Nguyễn được truyền thành báu vật của vua

Một chiếc ấn khác có lịch sử còn dài hơn: "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo" (大越國阮主永鎮之寶), đúc năm 1709 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu. Lúc ấy, các chúa Nguyễn ở Đàng Trong vẫn danh nghĩa thần phục vua Lê, nên dòng chữ chỉ dám dùng "Nguyễn chúa", nhưng chữ "bảo" và chữ "vĩnh trấn" (trấn giữ lâu dài) đã nói lên tham vọng của một chính quyền gần như độc lập.

Ấn này được các chúa Nguyễn truyền nhau, rồi các vua Nguyễn từ Gia Long trở đi tiếp tục gìn giữ như một báu vật truyền quốc, tượng trưng cho sự nối tiếp từ thời các chúa. Hiện vật hiện được bảo quản ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) và đã được công nhận là bảo vật quốc gia.

Một triều đình, nhiều chiếc bảo tỷ

Nhà Nguyễn không chỉ có một con dấu của vua. Theo ghi chép trong Hội điển, triều đình đúc nhiều bảo tỷ khác nhau, mỗi chiếc dành cho một loại việc: chiếc dùng cho văn bản ngoại giao, chiếc cho việc phong tặng, chiếc cho việc tế lễ, chiếc cho các lời phê thường ngày… Một ví dụ dễ gặp là ấn "Sắc mệnh chi bảo" (敕命之寶), đóng trên các đạo sắc phong — kể cả sắc phong thần cho đình làng mà nhiều làng còn giữ đến nay.

Ngoài ra, hoàng thái hậu, hoàng hậu, hoàng thái tử cũng có bảo, ấn riêng, bằng vàng hoặc bạc mạ vàng, kích thước và hình núm phân biệt theo cấp bậc. Việc quản lý ấn rất chặt: ấn cất trong hòm, có cơ quan chuyên trách giữ, mỗi lần đóng phải theo thủ tục.

Hai chiếc ấn, hai thế giới

Có một sự đối lập thú vị. Trong nước, vua Nguyễn dùng ấn "Hoàng đế chi bảo" với núm rồng. Nhưng trong quan hệ với nhà Thanh, vua Nguyễn là "Việt Nam quốc vương" và nhận ấn do nhà Thanh ban. Theo các ghi chép về lệ phong tước của nhà Thanh, ấn ban cho vua các nước phiên thuộc phía nam thường có núm hình lạc đà, không phải rồng — vì rồng chỉ dành cho hoàng đế Trung Hoa. Hai chiếc ấn với hai cái núm khác nhau là hình ảnh cụ thể nhất của chính sách "nội đế ngoại vương" (đã có bài riêng trong cùng mục).

Châu bản: nơi còn thấy dấu ấn của vua

Muốn thấy dấu son của các bảo tỷ, nơi tốt nhất là Châu bản triều Nguyễn — tập hợp văn bản hành chính có lời phê bằng mực son của vua, hiện lưu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Hà Nội). Năm 2014, Châu bản được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Ở đó có thể thấy dấu ấn vua đóng ở đâu, đóng cạnh lời phê ra sao, loại ấn nào dùng cho văn bản nào.

Sắc phong thần ở các đình làng cũng là chỗ dễ gặp dấu "Sắc mệnh chi bảo". Nhiều làng còn giữ hàng chục đạo sắc qua các đời vua, đọc kỹ sẽ thấy dấu son đỏ đóng chờm lên dòng niên hiệu ở cuối văn bản. (Chuyện sắc phong thần đã có bài riêng ở mục triều đình.)

Đọc một con dấu như thế nào

• Chữ trên mặt ấn khắc ngược để khi đóng ra giấy thì xuôi.
• Bốn chữ vuông thường đọc từ phải sang trái, từ trên xuống dưới: cột phải trước (hai chữ), rồi cột trái (hai chữ). "Hoàng đế chi bảo" đọc là 皇帝 (cột phải), 之寶 (cột trái).
• Chữ triện khác chữ Hán thông thường, nên người không chuyên rất dễ đọc sai. Khi gặp sắc phong cũ, tốt nhất nhờ người đọc được chữ Hán Nôm hoặc tra ảnh đối chiếu ở các bảo tàng.

Góc nhìn hôm nay

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): ấn "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo" và nhiều ấn chương các thời.
• Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế: hiện vật cung đình Nguyễn, trong đó có ấn, kim sách, đồ ngự dụng.
• Trung tâm Lưu trữ quốc gia I: Châu bản triều Nguyễn, thỉnh thoảng có triển lãm chuyên đề.
• Đọc thêm: các công trình nghiên cứu ấn chương triều Nguyễn của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và của các nhà Hán Nôm học; mục ấn tín trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (đã có bản dịch).