Ngai vàng là chiếc ghế có tựa và tay vịn dành riêng cho vua ngồi khi thiết triều, và từ lâu đã thành cách nói chỉ chính ngôi vua. Chiếc ngai vua Việt duy nhất còn đặt ở chỗ cũ là ngai triều Nguyễn trong điện Thái Hoà, Huế — bằng gỗ sơn son thếp vàng, chạm rồng, đặt dưới một tán che lộng lẫy. Trên thế giới, những chiếc ngai nổi tiếng như ngai Khổng Tước của Mogul, ghế Đăng quang ở Westminster hay ngai đá của Charlemagne mỗi chiếc kể một câu chuyện riêng về quyền lực.
Chữ "ngai" và những cách nói quanh nó
"Ngai" là từ thuần Việt, chỉ chiếc ghế có lưng tựa và tay vịn, đặt trên bệ cao. Ngoài ngai vua, người Việt còn có "ngai thờ" — chiếc ngai nhỏ đặt trên bàn thờ ở đình, đền, để đặt bài vị thần linh hay vua đã khuất. Vì gắn chặt với nhà vua, chữ "ngai" sinh ra nhiều cách nói: "lên ngai vàng" là lên ngôi, "tranh ngai đoạt vị" là tranh ngôi, "ngai vàng lung lay" là quyền lực đang lung lay.
Trong Hán văn, ngai vua gọi là "ngự toạ" (chỗ vua ngồi) hay "long ỷ" (ghế rồng); "bảo toạ" là cách gọi chung các toà ngồi quý. Những chữ "ngôi", "vị", "cơ" đều chỉ chỗ đứng của vua, nên mới có "lên ngôi", "tức vị", "đăng cơ".
Ngai vàng triều Nguyễn ở điện Thái Hoà
Trong điện Thái Hoà, nơi diễn ra các buổi đại triều, ngai vàng đặt trên một bệ cao ba cấp ở chính giữa, phía trên có bửu tán — tán che bằng gỗ chạm thủng, sơn son thếp vàng. Ngai làm bằng gỗ, sơn son thếp vàng, chạm khắc hình rồng ở lưng tựa và tay vịn, kết hợp những hoạ tiết mây, lửa, hoa lá của mỹ thuật cung đình Huế.
Đây là chiếc ngai vua duy nhất của các triều đại Việt Nam còn lại ở đúng không gian cung điện nguyên thuỷ, và đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Các vua Nguyễn ngồi ngai này khi lên ngôi, khi nhận chúc mừng ngày lễ lớn, khi tiếp sứ thần. Ngày thường, vua làm việc ở những điện nhỏ hơn bên trong Tử Cấm Thành chứ không ngồi ở đây. (Bản thân điện Thái Hoà và nghi lễ thiết triều đã có bài riêng ở mục triều đình.)
Nếu đến tham quan, nên để ý rằng ngai được đặt ở vị trí mà người đứng dưới sân Đại Triều Nghi chỉ có thể nhìn thấy từ xa và từ thấp, qua cửa điện — một cách dùng không gian để tạo khoảng cách giữa vua và bề tôi.
Ngai vua các triều trước: mất gần hết
Ngai vàng của các triều Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, Tây Sơn đều không còn. Chiến tranh, những lần thay triều đại, lửa cháy và khí hậu nóng ẩm đã huỷ phần lớn đồ gỗ cung đình. Đôi khi chỉ còn lại dấu vết của không gian quanh chiếc ngai:
- Thềm điện Kính Thiên ở Hoàng thành Thăng Long, dựng năm 1467 thời Lê Thánh Tông, còn những con rồng đá lớn uốn dọc lan can bậc thềm — nơi xưa kia dẫn lên chính điện có ngai vua.
- Khai quật ở Hoàng thành Thăng Long (khu 18 Hoàng Diệu, Hà Nội) tìm thấy nhiều đầu rồng, phượng bằng đất nung trang trí mái điện các thời Lý, Trần, cho biết phần nào vẻ lộng lẫy của cung điện nơi đặt ngai.
- Ngai thờ trong các đền vua: ở đền vua Đinh, vua Lê (Hoa Lư) hay Đền Đô (Bắc Ninh), những ngai thờ hiện nay phần lớn được làm ở các thế kỷ sau, mô phỏng kiểu ngai vua theo trí tưởng tượng và truyền thống thờ phụng.
Nghề làm ngai thờ, đồ thờ sơn son thếp vàng vẫn còn ở những làng nghề lâu đời như Sơn Đồng (Hà Nội), nổi tiếng về tượng và ngai thờ; nghề dát vàng quỳ ở Kiêu Kỵ (Hà Nội) cung cấp những lá vàng mỏng để thếp lên gỗ.
Những ngai báu nổi tiếng thế giới
| Ngai | Nơi | Niên đại | Điểm đặc biệt |
|---|---|---|---|
| Ngai Charlemagne | Nhà thờ lớn Aachen, Đức | khoảng năm 800 | Ngai đá đơn sơ, nơi khoảng ba mươi vua Đức đăng quang từ năm 936 đến 1531 |
| Ngai Solomon của Byzantine | Constantinople (không còn) | thế kỷ 9–10 | Có sư tử máy biết gầm, chim máy biết hót, ngai tự nâng cao |
| Ghế Đăng quang | Tu viện Westminster, London | 1300–1301 | Làm cho vua Edward I, có ngăn chứa đá Scone; dùng cho lễ đăng quang từ thế kỷ 14 |
| Ngai Khổng Tước | Delhi (không còn) | khoảng 1635 | Của hoàng đế Mogul Shah Jahan, nạm ngọc, bị Nadir Shah mang đi năm 1739 |
| Ngai đăng quang Đan Mạch | Lâu đài Rosenborg, Copenhagen | 1662–1671 | Làm từ ngà kỳ lân biển, người xưa tưởng là sừng kỳ lân |
| Long ỷ | Điện Thái Hoà, Tử Cấm Thành Bắc Kinh | thời Minh – Thanh | Ngai chạm rồng thếp vàng trên bệ cao, giữa sáu cột rồng |
| Ngự toạ Joseon | Điện Geunjeongjeon, cung Gyeongbokgung, Seoul | thế kỷ 19 (bản dựng lại) | Phía sau là bình phong Nhật Nguyệt Ngũ Phong (mặt trời, mặt trăng, năm ngọn núi) |
Ngai Khổng Tước: chiếc ngai đắt nhất từng có
Hoàng đế Mogul Shah Jahan — người xây Taj Mahal — cho làm ngai Khổng Tước trong khoảng bảy năm, hoàn thành khoảng năm 1635. Theo mô tả của người đương thời như thương gia Pháp Jean-Baptiste Tavernier, ngai phủ vàng, nạm hồng ngọc, ngọc lục bảo, kim cương, ngọc trai, trên có hình chim công. Năm 1739, vua Ba Tư Nadir Shah tiến vào Delhi và mang ngai đi cùng kho báu khổng lồ. Sau khi Nadir Shah bị giết năm 1747, ngai biến mất, có lẽ đã bị tháo rời lấy vàng ngọc. Những chiếc ngai mang tên "Khổng Tước" về sau ở Iran là ngai khác.
Ngai biết gầm ở Constantinople
Năm 949, Liudprand xứ Cremona, sứ thần từ Italia, đến yết kiến hoàng đế Byzantine và kể lại: trước ngai có cây đồng mạ vàng với chim máy biết hót, hai bên là sư tử máy đập đuôi và gầm. Khi ông phủ phục rồi ngẩng lên, ngai đã được nâng cao gần tới trần, hoàng đế mặc bộ áo khác. Đây là một màn trình diễn có chủ ý để làm sứ thần choáng ngợp.
Ghế Đăng quang và hòn đá Scone
Năm 1296, vua Anh Edward I mang hòn đá Scone, nơi các vua Scotland đăng quang, về London. Ông cho làm một chiếc ghế gỗ sồi có ngăn bên dưới để đặt hòn đá. Từ thế kỷ 14, hầu hết các vua Anh đều đăng quang trên chiếc ghế này. Năm 1996, hòn đá được đưa trả về Scotland, chỉ mang sang London khi có lễ đăng quang.
Ngai vàng nói gì về quyền lực
So sánh các chiếc ngai, ta thấy vài điểm chung: luôn đặt cao hơn người khác, luôn ở vị trí trung tâm, thường có hình con vật biểu trưng cho quyền lực (rồng ở Đông Á, sư tử ở châu Âu và Byzantine, chim công ở Ấn Độ), thường được che bởi tán hoặc đặt trước bình phong. Mục đích không phải sự thoải mái — nhiều chiếc ngai rất khó ngồi lâu — mà là tạo khoảng cách và sự kính sợ.
Cũng có những chiếc ngai cố tình đơn sơ: ngai đá ở Aachen không trang trí gì, giá trị của nó đến từ việc gắn với Charlemagne và từ truyền thuyết rằng đá được mang về từ Jerusalem. Đôi khi chính sự giản dị lại là một tuyên bố về tính chính danh.
Góc nhìn hôm nay
- Huế: ngai vàng và bửu tán trong điện Thái Hoà; Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế có nhiều hiện vật đồ gỗ, đồ thờ cung đình.
- Hà Nội: thềm rồng điện Kính Thiên và khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu ở Hoàng thành Thăng Long; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có hiện vật trang trí cung điện các thời.
- Làng nghề: Sơn Đồng và Kiêu Kỵ cho thấy cách làm một chiếc ngai thờ từ khối gỗ đến lớp vàng quỳ.
- Đọc thêm: các công trình nghiên cứu về mỹ thuật cung đình Nguyễn của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế; sách về nghệ thuật chạm khắc đình làng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Ngai vàng là gì?
Ngai vàng là chiếc ghế có tựa và tay vịn, thường sơn son thếp vàng và chạm rồng, dành riêng cho vua ngồi khi thiết triều. Từ này cũng được dùng để chỉ ngôi vua, như "lên ngai vàng" nghĩa là lên ngôi.
Ngai vàng triều Nguyễn hiện ở đâu?
Ở điện Thái Hoà trong Đại Nội Huế, đặt trên bệ cao ba cấp, dưới bửu tán chạm thủng. Đây là ngai vua duy nhất của các triều đại Việt Nam còn lại ở không gian cung điện nguyên thuỷ.
Vì sao ngai vua thời Lý, Trần không còn?
Đồ gỗ cung đình bị huỷ qua chiến tranh, những lần thay triều đại, hoả hoạn và khí hậu nóng ẩm. Từ các triều trước chỉ còn lại dấu vết kiến trúc như thềm rồng điện Kính Thiên và hiện vật khảo cổ ở Hoàng thành Thăng Long.
Ngai Khổng Tước là gì?
Là chiếc ngai nạm ngọc của hoàng đế Mogul Shah Jahan, hoàn thành khoảng năm 1635. Năm 1739, vua Ba Tư Nadir Shah mang ngai đi khỏi Delhi; sau khi ông bị giết năm 1747, ngai biến mất, có lẽ bị tháo rời.
Ngai thờ khác ngai vua thế nào?
Ngai thờ là chiếc ngai nhỏ đặt trên bàn thờ ở đình, đền, nhà thờ họ, dùng để đặt bài vị thần linh hoặc vua đã khuất. Hình dáng mô phỏng ngai vua nhưng kích thước nhỏ, không phải để người ngồi.
