Ngự dung: vì sao vua Việt xưa hầu như không để lại chân dung

"Ngự dung" (御容) là dung nhan, chân dung của nhà vua. Vua Việt từ Đinh đến Tây Sơn gần như không để lại bức chân dung nào được vẽ khi còn sống mà còn giữ đến nay; những hình vua Đinh, vua Lý, vua Trần ta thấy trên sách báo, tượng đài đều là hình tưởng tượng của đời sau. Nguyên nhân là sự kết hợp của chiến tranh, hoả hoạn, khí hậu nóng ẩm và cả tập quán thờ cúng bằng bài vị thay vì chân dung. Chỉ đến cuối thế kỷ 19, khi máy ảnh xuất hiện ở Huế, mới có hình ảnh đáng tin của một số vua Nguyễn.

Các nước láng giềng thì có

Điều này càng rõ khi so sánh. Ở Trung Hoa, vẽ chân dung hoàng đế là một truyền thống lâu đời. Bảo tàng Cố cung Đài Bắc và Cố cung Bắc Kinh giữ những bộ chân dung các hoàng đế Tống, Nguyên, Minh, Thanh, nhiều bức vẽ khi vua còn sống. Chân dung không chỉ để ngắm: thời Tống, triều đình lập điện thờ riêng đặt ngự dung các vua để tế lễ. Thời Thanh, hoạ sĩ người Ý Giuseppe Castiglione (tên Hán là Lang Thế Ninh) vẽ nhiều chân dung vua Càn Long.

Ở Triều Tiên thời Joseon, chân dung vua gọi là eojin (ngự chân), được vẽ cẩn thận theo quy trình và thờ trong các điện riêng. Phần lớn đã mất trong một vụ hoả hoạn năm 1954 ở Busan, nhưng vẫn còn những bức quý như chân dung vua Taejo (bản vẽ lại năm 1872) ở điện Gyeonggijeon, Jeonju. Ở Nhật Bản, một số chân dung Thiên hoàng cũng còn lại trong các chùa.

Còn ở Việt Nam, đến nay chưa có một bức chân dung vua nào trước thế kỷ 19 được giới nghiên cứu xác nhận là vẽ từ người thật.

Lý do thứ nhất: chiến tranh và lửa

Kinh thành Thăng Long bị đốt phá nhiều lần qua các thế kỷ: quân Nguyên – Mông vào thành ở thế kỷ 13, quân Chiêm Thành dưới thời Chế Bồng Nga cướp phá cuối thế kỷ 14, các cuộc nội chiến Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn, Tây Sơn. Cuối thế kỷ 18, phủ chúa Trịnh bị đốt trong những biến loạn cuối thời Lê. Mỗi lần như vậy, đồ dùng, tranh vẽ, sách vở trong cung cháy theo.

Thời thuộc Minh (1407–1427) để lại mất mát lớn về văn hoá. Sử chép quân Minh thu gom sách vở của nước ta mang về phương Bắc, nhiều bia đá bị đập phá. Những gì không bị mang đi hay phá huỷ cũng khó qua nổi hai mươi năm chiến tranh liên miên.

Lý do thứ hai: khí hậu và chất liệu

Tranh xưa vẽ trên lụa hoặc giấy dó. Trong khí hậu nóng ẩm nhiều tháng mưa của đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung, lụa mục, giấy mốc, mối mọt ăn hỏng chỉ sau vài chục năm nếu không được bảo quản kỹ. Ngay cả sách — thứ người xưa quý nhất — cũng phải chép đi chép lại mới còn. Tranh, vốn không được sao chép thường xuyên như sách, mất nhanh hơn nhiều.

Lý do thứ ba: tập quán thờ cúng và kiêng kỵ

Người Việt thờ tổ tiên và thờ vua chủ yếu bằng bài vị (thần chủ) — tấm gỗ ghi tên hiệu — và bằng tượng, chứ không bằng tranh chân dung. Ngay trong Thế Miếu ở Đại Nội Huế, nơi thờ các vua Nguyễn, mỗi án thờ đặt thần chủ chứ không treo chân dung. Vì không có nhu cầu thờ chân dung, triều đình cũng ít có lý do vẽ.

Thêm vào đó là quan niệm coi dung nhan nhà vua là thiêng liêng. Người thường không được nhìn thẳng mặt vua; vẽ hình vua mà không được phép có thể bị coi là phạm thượng. Đây là lý do thường được nêu, dù chưa có văn bản pháp luật cụ thể nào cấm vẽ chân dung vua được tìm thấy cho đến nay — nên chỉ nên xem như một yếu tố góp phần, không phải lời giải thích duy nhất.

Ngoài ra, tiền xu Việt Nam qua các triều chỉ đúc chữ (niên hiệu kèm chữ "thông bảo"), không bao giờ có hình người, khác hẳn tiền La Mã hay tiền châu Âu luôn in hình vua. Một kênh phổ biến hình ảnh vua rất quan trọng ở phương Tây vì thế không tồn tại ở phương Đông.

Những hình ảnh còn lại và độ tin cậy

Chuyện bức tranh "vua Quang Trung" ở Nhiệt Hà

Sau khi đánh bại quân Thanh năm 1789, vua Quang Trung chủ động giảng hoà, và năm 1790 một đoàn do "An Nam quốc vương" dẫn đầu sang Nhiệt Hà mừng thọ 80 tuổi vua Càn Long. Cung đình nhà Thanh để lại tranh và ghi chép về cuộc tiếp đón. Nhưng nhiều nguồn Việt, như Hoàng Lê nhất thống chí và Đại Nam chính biên liệt truyện, chép rằng người sang là Phạm Công Trị đóng giả vua. Một số nhà nghiên cứu lại cho rằng chính Quang Trung đã đi. Vấn đề đến nay chưa ngã ngũ, nên hình "vua Quang Trung" lấy từ các tranh này cần ghi chú cẩn thận.

Ảnh chụp đầu tiên của vua Nguyễn

Nhiếp ảnh có mặt ở Việt Nam từ giữa thế kỷ 19, nhưng các vua Nguyễn đầu tiên chưa chụp ảnh. Những bức ảnh vua được biết chắc chắn bắt đầu từ thời Đồng Khánh (1885–1889) trở về sau. Các ảnh từng được gán cho vua Tự Đức đều đang bị giới nghiên cứu nghi ngờ. Từ thời Thành Thái, Duy Tân, Khải Định, ảnh vua đã nhiều; vua Hàm Nghi khi bị đày sang Algérie cũng để lại nhiều ảnh chụp.

Khi xem tượng, tranh vua: vài điều nên nhớ

• Tượng thờ trong đền thể hiện cách người đời sau tôn kính vua, theo quy ước mỹ thuật của thời làm tượng — không phải khuôn mặt thật.
• Tranh minh hoạ trong sách giáo khoa, truyện tranh là sáng tác, giá trị ở chỗ giúp hình dung bối cảnh.
• Trang phục trên tượng, tranh thường mang dáng vẻ của thời người làm tượng sống, không nhất thiết là trang phục thời ông vua đó (chuyện trang phục cung đình qua tượng và tranh thờ đã có bài riêng ở mục triều đình).
• Với triều Nguyễn sau năm 1885, ảnh chụp có ghi xuất xứ rõ ràng là nguồn đáng tin nhất.

Góc nhìn hôm nay

Thiếu chân dung không làm lịch sử nghèo đi, mà buộc ta tìm hiểu các vua qua việc họ làm, chữ họ viết, công trình họ để lại. Muốn xem những gì gần nhất với "ngự dung", có thể đến chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) xem bộ tượng hoàng tộc thế kỷ 17; đến Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế xem ảnh và hiện vật các vua Nguyễn; tìm các bộ ảnh tư liệu Đông Dương của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) đã được số hoá. Với những bức "chân dung vua" lan truyền trên mạng, câu hỏi đầu tiên nên đặt ra luôn là: ai vẽ, vẽ năm nào, dựa vào đâu.