Đồng Khánh: vị vua trong những năm đầu Pháp bảo hộ 1885–1889

Đồng Khánh, tên huý Nguyễn Phúc Ưng Kỷ (1864–1889), được Pháp đưa lên ngôi tháng 9 năm 1885, hai tháng sau khi em ruột là vua Hàm Nghi rời kinh thành phát hịch Cần Vương. Ông trị vì hơn ba năm, mất đầu năm 1889 khi mới khoảng 25 tuổi. Sử gia thường gọi ông là ông vua đầu tiên hợp tác hoàn toàn với chế độ bảo hộ; nhưng triều ông cũng để lại một công trình có giá trị lâu dài là bộ Đồng Khánh địa dư chí, và tình thế của ông phức tạp hơn một chữ "bù nhìn".

Anh của Hàm Nghi, con nuôi của Tự Đức

Ưng Kỷ là con trưởng của Kiên Thái vương Hồng Cai, một người con của vua Thiệu Trị. Ông có hai người em cũng làm vua: Ưng Đăng (Kiến Phúc) và Ưng Lịch (Hàm Nghi). Vua Tự Đức không có con, nhận ông làm con nuôi cùng với Ưng Chân và Ưng Đăng.

Trong những lần phế lập liên tiếp năm 1883–1884, Ưng Kỷ đều không được chọn, dù là người lớn tuổi hơn các em. Sử chép hai đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết e ngại ông vì ông có quan hệ tốt với người Pháp và không dễ điều khiển.

Năm 1885: một ngai vàng trống

Tháng 7 năm 1885, sau khi cuộc tấn công các đồn Pháp ở Huế thất bại, Tôn Thất Thuyết đưa Hàm Nghi ra khỏi kinh thành, lên vùng núi. Kinh đô không còn vua.

Phía Pháp cần một ông vua để chế độ bảo hộ có danh nghĩa. Với sự đồng ý của các bà thái hậu và một số đại thần còn ở lại, tháng 9 năm 1885 Ưng Kỷ được đưa lên ngôi, khi khoảng 21 tuổi, đặt niên hiệu Đồng Khánh.

Đó là thời điểm nước có hai vua: một người ở kinh thành với sự hậu thuẫn của Pháp, một người ở chiến khu với chiếu Cần Vương. Sĩ phu, dân chúng phải chọn bên, và rất nhiều người chọn theo Hàm Nghi.

Những việc trên ngai

Chiêu dụ Cần Vương

Việc đầu tiên của triều Đồng Khánh là làm cho phong trào Cần Vương lắng xuống. Vua ban nhiều chiếu dụ kêu gọi sĩ phu bỏ vũ khí, hứa tha tội. Ông gửi lời mời em là Hàm Nghi trở về. Năm 1886, ông đi tuần du ra Quảng Bình, Quảng Trị, những vùng Cần Vương mạnh, để chiêu dụ trực tiếp. Hiệu quả của các chiếu dụ ấy rất hạn chế: phong trào vẫn kéo dài nhiều năm.

Nhượng ba thành phố

Năm 1888, Đồng Khánh ký dụ nhượng hẳn ba nơi là Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng cho Pháp làm nhượng địa. Từ đây ba thành phố này thuộc quyền cai trị trực tiếp của Pháp, ra khỏi quyền của triều đình Huế. Đây là quyết định bị phê phán nặng nhất của triều ông.

Bộ Đồng Khánh địa dư chí

Khoảng năm 1886–1887, triều đình cho các tỉnh làm báo cáo về địa lý, dân cư, sản vật, kèm bản đồ vẽ tay, rồi tập hợp thành bộ Đồng Khánh địa dư chí. Bộ sách mô tả các tỉnh Bắc Kỳ và Trung Kỳ (Nam Kỳ khi ấy đã là thuộc địa Pháp), với rất nhiều bản đồ vẽ màu thể hiện sông ngòi, đường sá, làng xã, đồn trại.

Đến nay, đây là tư liệu cực kỳ quý cho các nhà nghiên cứu lịch sử, địa lý, địa danh. Bộ sách được dịch, in lại ở Hà Nội đầu những năm 2000 với sự phối hợp của các nhà nghiên cứu Việt Nam và nước ngoài. Muốn biết một làng quê Bắc Bộ hay miền Trung thế kỷ 19 có tên gì, thuộc tổng nào, các nhà nghiên cứu thường tra bộ này.

Con người Đồng Khánh

Các tài liệu thời ấy tả Đồng Khánh là người hiền, ít nói, có học, quen giao thiệp với người Pháp. Ông là một trong những vua Nguyễn đầu tiên còn để lại ảnh chụp. Trong ảnh, ông mặc triều phục, ngồi trên ngai, gương mặt trẻ và nghiêm.

Ông không có nhiều quyền: các việc lớn do Khâm sứ Pháp quyết, triều đình chủ yếu lo lễ nghi, việc trong cung và các việc dân sự được phép. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ông ý thức được vai trò hạn chế ấy và chấp nhận nó như một cách giữ ngai vàng cho họ Nguyễn.

Cái chết và người nối dõi

Cuối tháng chạp năm Mậu Tý, tức cuối tháng 1 năm 1889, Đồng Khánh mất vì bệnh, khi khoảng 25 tuổi (tuổi ta). Thời gian ở ngôi hơn ba năm.

Con trưởng của ông là Bửu Đảo, khi ấy còn nhỏ, chưa được chọn. Người được đưa lên thay là Bửu Lân, con của vua Dục Đức, tức vua Thành Thái. Phải đến năm 1916, Bửu Đảo mới lên ngôi, tức vua Khải Định.

Đồng Khánh được an táng ở Tư Lăng. Ban đầu đây là một điện thờ nhỏ do ông xây để thờ cha; khi ông mất đột ngột, triều đình dùng luôn nơi này làm lăng. Về sau Khải Định cho tu bổ, thêm nhiều chi tiết trang trí pha lối Tây, nên lăng Đồng Khánh mang vẻ chuyển tiếp giữa kiến trúc truyền thống và kiến trúc thời thuộc địa.

Bảng tóm tắt

Đánh giá: bù nhìn hay người chọn thoả hiệp

Sử sách thế kỷ 20 thường xếp Đồng Khánh vào loại vua bù nhìn, được Pháp dựng lên để chống lại Hàm Nghi. Trong mắt nhiều người, sự đối lập giữa hai anh em, một người theo Pháp ở kinh thành, một người chống Pháp ở rừng núi, là hình ảnh rõ nhất của chọn lựa trong thời ấy.

Một số nghiên cứu gần đây đặt thêm câu hỏi: trong tình thế triều đình đã ký hai hoà ước bảo hộ, quân đội tan rã, ông có thể làm gì khác? Câu trả lời không làm ông thành anh hùng, nhưng giúp hiểu rằng ông cũng là người bị cuốn vào một tình thế không do ông tạo ra. Việc ông ký nhượng ba thành phố thì khó biện hộ.

Điều trớ trêu là di sản bền nhất của triều ông không phải chính trị, mà là bộ địa dư chí, một công trình của các quan lại địa phương ghi lại diện mạo đất nước đúng lúc nó sắp thay đổi mãi mãi.

Góc nhìn hôm nay

• Lăng Đồng Khánh (Tư Lăng, Huế): ít khách, có nhiều chi tiết trang trí bằng sành sứ, kính màu pha lối Tây.
• Tra cứu: bản in Đồng Khánh địa dư chí ở các thư viện lớn; thử tìm quê mình trên bản đồ thế kỷ 19.
• Đọc thêm: các nghiên cứu về phong trào Cần Vương để thấy triều Đồng Khánh từ phía bên kia.