Duy Tân: vị vua lên ngôi năm 8 tuổi và những năm ở đảo Réunion

Duy Tân, tên huý Nguyễn Phúc Vĩnh San (1900–1945), được Pháp đưa lên ngôi năm 1907, khi mới 8 tuổi theo tuổi ta (chưa tròn 7 tuổi theo tuổi tây), sau khi cha là vua Thành Thái bị phế. Năm 1916, khi 16 tuổi, ông bí mật tham gia một kế hoạch khởi nghĩa chống Pháp; kế hoạch bại lộ, ông bị bắt và bị đày sang đảo Réunion ở Ấn Độ Dương. Ông sống ở đó gần ba mươi năm, trở thành người làm vô tuyến điện, viết văn, chơi nhạc, và mất trong một tai nạn máy bay cuối năm 1945.

Một đứa trẻ được chọn vì nghĩ là dễ bảo

Vĩnh San sinh năm 1900, là một trong những người con trai của vua Thành Thái. Năm 1907, Pháp buộc Thành Thái thoái vị với lý do "mất trí". Họ cần một ông vua mới, và chọn một trong những người con nhỏ của ông.

Các tài liệu kể lại rằng phía Pháp chọn Vĩnh San vì cậu còn bé, nghĩ rằng một đứa trẻ sẽ lớn lên dưới sự dạy dỗ của người Pháp và dễ điều khiển. Ông lên ngôi tháng 9 năm 1907, niên hiệu Duy Tân, nghĩa là "duy tân", đổi mới. Triều chính do một hội đồng phụ chính gồm các đại thần lo, dưới sự kiểm soát của Khâm sứ Pháp.

Lớn lên trên ngai

Vua nhỏ được học cả chữ Hán, chữ Pháp, có thầy người Pháp dạy riêng. Ông học giỏi, đặc biệt là tiếng Pháp và các môn khoa học.

Càng lớn, ông càng tỏ ra không đồng tình với cách Pháp cai trị. Dân gian kể nhiều giai thoại về vua nhỏ đối đáp sắc sảo với quan Pháp, hay tự đi xem đời sống dân nghèo. Phần lớn là giai thoại, khó kiểm chứng từng câu, nhưng chúng cho thấy người đương thời cảm nhận ở vua một tinh thần độc lập.

Một số tài liệu chép rằng ông từng phản đối việc ngân sách triều đình bị Pháp chi phối, và có lúc đòi xem xét lại các hiệp ước bảo hộ. Những đòi hỏi ấy đương nhiên không được chấp nhận.

Năm 1916: kế hoạch khởi nghĩa

Năm 1914, Thế chiến thứ nhất nổ ra ở châu Âu. Pháp bắt lính, bắt phu ở Đông Dương đưa sang chiến trường, gây bất bình rộng. Những người yêu nước trong Việt Nam Quang phục hội ở miền Trung, dẫn đầu là Thái Phiên và Trần Cao Vân, cho rằng đây là thời cơ.

Họ bí mật liên lạc với vua Duy Tân, và vua đồng ý tham gia. Kế hoạch là nổi dậy cùng lúc ở nhiều tỉnh miền Trung vào đêm 3 rạng sáng 4 tháng 5 năm 1916, với vua đứng ra làm ngọn cờ.

Kế hoạch bị lộ trước khi bắt đầu. Đêm ấy vua vẫn rời cung đi gặp những người lãnh đạo, nhưng các cuộc nổi dậy không diễn ra như dự định. Vài ngày sau ông bị bắt. Thái Phiên, Trần Cao Vân và nhiều người khác bị xử tử. Ở đây không đi vào chi tiết cuộc khởi nghĩa; điều quan trọng là quyết định của một ông vua 16 tuổi, biết rằng mình có thể mất ngai vàng.

Pháp không dám xử tội nặng vị vua, nhưng phế ông. Người con trưởng của Đồng Khánh là Bửu Đảo được đưa lên thay, tức vua Khải Định.

Những năm ở đảo Réunion

Cuối năm 1916, Duy Tân cùng cha là cựu hoàng Thành Thái bị đưa sang đảo Réunion, một thuộc địa nhỏ của Pháp nằm ở Ấn Độ Dương, gần Madagascar. Theo các tài liệu, hai cha con sống riêng và không mấy hoà hợp.

Ở Réunion, Duy Tân sống như một người dân thường có trình độ. Theo những gì các nhà nghiên cứu và người viết tiểu sử đã ghi lại:

• Ông học thêm và đỗ bằng tú tài.
• Ông mê vô tuyến điện, tự lắp máy, mở một cửa hàng sửa chữa vô tuyến, và nằm trong số những người chơi vô tuyến nghiệp dư sớm nhất trên đảo.
• Ông viết văn, làm thơ bằng tiếng Pháp, sáng tác nhạc, chơi đàn.
• Ông thích đua ngựa và luyện tập thể thao.
• Ông lập gia đình và có nhiều con ở Réunion.

Ông không có nhiều tiền; trợ cấp của chính quyền thuộc địa ít, và ông phải tự lo một phần cuộc sống.

Thế chiến thứ hai và cái chết năm 1945

Khi Thế chiến thứ hai xảy ra, Duy Tân gia nhập lực lượng Pháp tự do. Năm 1945 ông sang Pháp. Trên đường trở về Réunion, ngày 26 tháng 12 năm 1945, máy bay chở ông rơi ở vùng Trung Phi; ông mất khi 45 tuổi.

Ông được an táng ở M'Baïki, nơi máy bay rơi (nay thuộc Cộng hoà Trung Phi). Năm 1987, hài cốt ông được đưa về Huế và an táng ở An Lăng, cạnh cha là vua Thành Thái và ông nội là vua Dục Đức.

Bảng mốc đời Duy Tân

Đánh giá: ông vua chọn mất ngai

Duy Tân được người Việt ở nhiều thời kỳ khác nhau nhớ đến như một ông vua yêu nước. Điều làm nên sự kính trọng ấy là ông chủ động: không bị ép, không được ai bảo đảm thắng lợi, một cậu bé 16 tuổi đã chọn đứng về phía những người muốn giành lại đất nước, chấp nhận đánh đổi ngai vàng và tự do của mình.

Người đọc sử cũng nên nhìn tỉnh táo: kế hoạch 1916 được chuẩn bị chưa kỹ, dễ bị lộ, và phần lớn cái giá do những người tham gia khác phải trả. Vai trò của vua chủ yếu là biểu tượng. Nhưng chính vì là biểu tượng nên quyết định của ông có ý nghĩa lớn: lần đầu tiên dưới chế độ bảo hộ, một vị vua đang trị vì đứng ra cùng người dân.

Cuộc đời ông ở Réunion, ít được biết ở Việt Nam trong một thời gian dài, cho thấy thêm một con người đa tài, ham học, sống tự lập, không chỉ là một hình ảnh trong sách giáo khoa.

Góc nhìn hôm nay

• An Lăng (Huế): nơi an táng ba đời vua Dục Đức, Thành Thái, Duy Tân.
• Tên đường, tên trường: nhiều thành phố Việt Nam có đường mang tên Duy Tân, Thái Phiên, Trần Cao Vân, như một cách ghi nhớ sự kiện 1916.
• Đọc thêm: các tiểu sử viết về Duy Tân dựa trên tư liệu ở Réunion và Pháp; tìm hiểu về Việt Nam Quang phục hội.