Hàm Nghi ở Algérie: vị vua lưu đày trở thành hoạ sĩ phong cảnh

Vua Hàm Nghi (Nguyễn Phúc Ưng Lịch, 1871–1944) bị Pháp bắt cuối năm 1888 và đưa sang lưu đày ở Alger, thủ phủ xứ Algérie thuộc Pháp, từ đầu năm 1889 khi mới 17 tuổi. Ông sống ở đó 55 năm, không bao giờ được trở về Việt Nam. Trong những năm ấy, ông học vẽ, học nặn tượng, trở thành một hoạ sĩ phong cảnh có tranh triển lãm ở Paris, lấy vợ người Pháp và có ba người con. Câu chuyện ấy mãi gần đây mới được biết rõ nhờ nghiên cứu của chính hậu duệ ông.

Từ ngai vàng đến tàu đi lưu đày

Ưng Lịch được đưa lên ngôi tháng 8 năm 1884, khi mới 13 tuổi, niên hiệu Hàm Nghi. Tháng 7 năm 1885, đại thần Tôn Thất Thuyết đưa ông rời kinh thành Huế, phát hịch Cần Vương kêu gọi chống Pháp. Ba năm sau, tháng 11 năm 1888, ông bị bắt ở vùng núi Quảng Bình do một người tuỳ tùng làm phản. (Những năm ở chiến khu là một câu chuyện riêng.)

Nhiều nguồn kể rằng khi bị bắt, ông giữ thái độ im lặng, lạnh lùng trước người Pháp. Chính quyền Pháp quyết định đưa ông thật xa, để không thành ngọn cờ cho các cuộc kháng chiến khác. Cuối năm 1888, ông xuống tàu rời Việt Nam. Ngày 13 tháng 1 năm 1889, ông đến Alger.

Những năm đầu ở Alger

Một chàng trai 17 tuổi, không biết tiếng Pháp, chỉ có vài người Việt theo hầu, sống ở một thành phố Bắc Phi. Chính quyền thuộc địa cho ông ở một biệt thự trên đồi El Biar, có lương bổng, có người phiên dịch, nhưng bị theo dõi.

Ông học tiếng Pháp rất nhanh. Các tài liệu lưu trữ cho thấy ông là người lịch thiệp, kín đáo, không nói chuyện chính trị với người ngoài. Ông giao du với giới trí thức, nghệ sĩ Pháp ở Alger, đọc sách, đi dạo, cưỡi ngựa, đánh quần vợt.

Điều quan trọng nhất: ông bắt đầu học vẽ. Theo nghiên cứu của Amandine Dabat, người thầy đầu tiên là hoạ sĩ Pháp Marius Reynaud, sống và vẽ ở Alger.

Hoàng tử hoạ sĩ

Tranh của Hàm Nghi trông thế nào

Hàm Nghi vẽ chủ yếu là phong cảnh: những rặng cây, cánh đồng, con đường quê, bầu trời lúc chiều, vùng nông thôn Algérie và miền nam nước Pháp nơi ông đi nghỉ. Ông vẽ sơn dầu và phấn màu. Phong cách của ông gần với trường phái Ấn tượng và hậu Ấn tượng, những trào lưu đang thịnh ở châu Âu lúc ấy, với màu sắc mạnh và nét vẽ thoáng.

Ông thường ký tên bằng chữ Hán hoặc dùng bút hiệu Tử Xuân. Trong tranh của ông gần như không có hình ảnh Việt Nam. Người xem có thể đọc sự vắng mặt ấy theo nhiều cách: một sự lựa chọn của người hoạ sĩ, hay một nỗi nhớ được giấu kín.

Triển lãm và giới nghệ sĩ

Ông có tranh trưng bày ở Paris, được giới phê bình nhắc đến. Ông cũng học nặn tượng và giao du với một số nghệ sĩ lớn của Pháp thời ấy. Tuy vậy, ông không bán tranh để sống và giữ khoảng cách với đời sống công chúng; với ông, vẽ là một cách sống, không phải một nghề.

Đây là một trường hợp đặc biệt: một trong những người Việt Nam đầu tiên vẽ tranh sơn dầu theo lối phương Tây, sớm hơn cả thế hệ hoạ sĩ học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương (thành lập năm 1925). Vì sống ở xa, ông không có ảnh hưởng trực tiếp đến hội hoạ Việt Nam, nhưng vị trí của ông trong lịch sử mỹ thuật đang được giới nghiên cứu nhìn lại.

Gia đình ở xứ người

Năm 1904, Hàm Nghi kết hôn với Marcelle Laloë, con gái một thẩm phán cấp cao ở Alger. Đám cưới giữa một cựu hoàng châu Á và một cô gái Pháp gây chú ý trong xã hội thuộc địa thời đó. Hai người có ba con: công chúa Như Mây, hoàng tử Minh Đức và công chúa Như Lý.

Gia đình sống ở biệt thự mà ông đặt tên là Gia Long, trên đồi El Biar. Ông nuôi dạy con theo lối Pháp, các con học ở Pháp. Mỗi năm, gia đình thường về miền tây nam nước Pháp nghỉ hè, nơi vợ ông có đất đai.

Bảng mốc đời Hàm Nghi

Những năm cuối và nơi an nghỉ

Hàm Nghi không bao giờ được về Việt Nam. Các tài liệu cho thấy ông không xin, và chính quyền Pháp cũng không cho. Ông mất ngày 14 tháng 1 năm 1944 ở Alger, thọ 73 tuổi, sau một thời gian bệnh.

Ông được chôn ở Alger. Năm 1965, hài cốt ông được chuyển về làng Thonac, vùng Dordogne ở tây nam nước Pháp, nơi gia đình vợ ông có đất. Cho đến nay mộ ông vẫn ở đó.

Vì sao câu chuyện này mới được biết rõ

Suốt thế kỷ 20, ở Việt Nam người ta biết Hàm Nghi chủ yếu như ông vua Cần Vương, hình ảnh dừng lại ở năm 1888. Cuộc đời 55 năm ở Algérie gần như là khoảng trống.

Khoảng trống ấy được lấp dần nhờ Amandine Dabat, chút (cháu bốn đời) của Hàm Nghi, người làm luận án tiến sĩ lịch sử nghệ thuật về ông ở Đại học Sorbonne, dựa trên thư từ, nhật ký, tranh vẽ còn giữ trong gia đình. Luận án ấy sau được in thành sách tiếng Pháp về Hàm Nghi, hoàng đế lưu đày và nghệ sĩ ở Alger.

Những tư liệu ấy cho thấy một con người phức tạp hơn hình ảnh hai chiều: ông vẫn giữ lòng tự trọng của một người bị truất ngôi, giữ khoảng cách với chính quyền thuộc địa, nhưng cũng tìm được một đời sống riêng có ý nghĩa qua nghệ thuật.

Ba ông vua Nguyễn bị đưa ra khỏi nước

Hàm Nghi không phải trường hợp duy nhất. Chính quyền Pháp đã đưa ba vị vua nhà Nguyễn đi lưu đày ở những thuộc địa rất xa, như một cách cắt họ khỏi người dân trong nước:

Điểm chung của cả ba là họ đều tìm cách giữ phẩm giá trong hoàn cảnh bị theo dõi, và đều được người Việt đời sau nhớ đến như những ông vua không chịu khuất phục. Điểm riêng của Hàm Nghi là ông để lại một di sản nghệ thuật cụ thể, những bức tranh mà hôm nay ta vẫn có thể đứng trước để nhìn.

Góc nhìn hôm nay

• Tranh của Hàm Nghi: một số bức đã xuất hiện ở các cuộc triển lãm, đấu giá tại Pháp trong những năm gần đây; theo dõi các triển lãm giới thiệu tranh ông nếu có dịp.
• Đọc: sách của Amandine Dabat về Hàm Nghi, cùng các bài báo tiếng Việt giới thiệu nghiên cứu của bà; các bài viết về hội hoạ Việt Nam thời kỳ đầu để đặt ông vào bối cảnh.
• Ở Huế: Hàm Nghi không có lăng ở Việt Nam; muốn tìm dấu tích, có thể ghé khu vực kinh thành nơi ông lên ngôi và các di tích liên quan đến phong trào Cần Vương ở Quảng Trị, Quảng Bình.