Thành Thái: vị vua cắt tóc ngắn, tự lái ô tô và bị phế truất

Thành Thái, tên huý Nguyễn Phúc Bửu Lân (1879–1954), lên ngôi năm 1889 khi mới 10 tuổi và bị Pháp phế truất năm 1907. Ông được nhớ như ông vua "tân thời" nhất của nhà Nguyễn: cắt tóc ngắn, học tiếng Pháp, tự lái ô tô, cho lập trường Quốc Học Huế. Nhưng ông cũng bị chính quyền bảo hộ nghi ngờ có tư tưởng chống Pháp, bị buộc thoái vị với lý do "mất trí", và sống gần bốn mươi năm bị quản thúc ở Vũng Tàu rồi ở đảo Réunion.

Con của ông vua ba ngày

Bửu Lân sinh năm 1879, con của Ưng Chân, tức vua Dục Đức, người chỉ ở ngôi ba ngày năm 1883 rồi bị phế và mất trong ngục. Mẹ ông là bà Phan Thị Điều. Tuổi thơ ông trải qua trong cảnh nghèo túng, gia đình bị giam lỏng trong một khu nhà trong kinh thành.

Đầu năm 1889, vua Đồng Khánh mất. Con trưởng của Đồng Khánh còn quá nhỏ; triều đình và Khâm sứ Pháp chọn Bửu Lân, khi ấy 10 tuổi, lên ngôi, niên hiệu Thành Thái. Phía Pháp có lẽ nghĩ rằng một đứa trẻ lớn lên trong cảnh bị giam lỏng sẽ dễ bảo.

Một ông vua thích cái mới

Thành Thái lớn lên trên ngai, học cả chữ Hán lẫn tiếng Pháp. Các ghi chép thời ấy, cả của người Việt và người Pháp, đều tả ông là người thông minh, hiếu động, tò mò với những thứ mới từ phương Tây.

• Cắt tóc ngắn: ông là vị vua Việt Nam đầu tiên bỏ búi tóc, cắt ngắn theo kiểu Âu, trong khi phần đông quan lại và dân chúng vẫn để tóc dài.
• Ô tô: ông mua xe hơi và tự lái quanh kinh thành, một hình ảnh lạ lẫm ở Huế đầu thế kỷ 20.
• Tàu thuỷ, xe đạp, điện: ông thích tìm hiểu máy móc, có những chuyến đi bằng tàu thuỷ.
• Âm nhạc: ông chơi đàn, thích các loại nhạc cụ cả Đông lẫn Tây.

Những chi tiết này hay được kể với giọng vui, nhưng chúng cho thấy một điều nghiêm túc: ông muốn đất nước học được những gì người phương Tây có.

Những công trình gắn với tên ông

Không phải công trình nào cũng do riêng vua quyết: chính quyền bảo hộ đóng vai trò lớn trong cầu Trường Tiền, chợ Đông Ba. Nhưng việc lập trường Quốc Học, nơi dạy chữ Pháp cho con em quan lại và sĩ phu, cho thấy rõ ý muốn của vua là cho lớp trẻ tiếp xúc với tri thức mới.

Những giai thoại về vi hành

Dân gian Huế có rất nhiều chuyện về Thành Thái: cải trang đi chơi chợ, ngồi uống nước với dân, chở người nghèo trên xe của mình, tìm hiểu đời sống ngoài cung. Có chuyện ông lấy vợ là con nhà thường dân sau khi gặp ngoài đường.

Phần lớn đây là giai thoại, được kể lại và thêm thắt qua nhiều thế hệ. Nhưng việc người Huế kể nhiều chuyện như vậy về ông, mà gần như không kể về các vua cùng thời, cho thấy hình ảnh một ông vua gần dân là có thật trong lòng người.

Năm 1907: bị phế vì "điên"

Từ đầu thế kỷ 20, quan hệ giữa Thành Thái và chính quyền Pháp ngày càng căng. Ông phản đối việc Khâm sứ can thiệp vào triều chính, có những hành động bị phía Pháp coi là bất hợp tác. Các tài liệu cho thấy phía Pháp nghi ông liên lạc với những người chống Pháp.

Năm 1907, Pháp buộc ông thoái vị, với lý do chính thức là ông mắc bệnh tâm thần, có hành vi bất thường. Một số đại thần trong triều ký vào văn bản xác nhận. Con trai ông, Vĩnh San, mới 7 tuổi, được đưa lên ngôi, tức vua Duy Tân.

Ông có thật sự điên không? Đây là câu hỏi lớn nhất về Thành Thái. Phía Pháp và một số người cùng thời kể những hành vi kỳ lạ, có thể có thật. Nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng ông giả điên để che giấu hoạt động hoặc để tự bảo vệ, hoặc chính quyền Pháp đã phóng đại để có cớ phế ông. Vấn đề này đến nay vẫn chưa có kết luận chắc chắn.

Bối cảnh năm 1907

Việc phế Thành Thái không xảy ra trong khoảng trống. Những năm 1905–1908 là thời sĩ phu cả nước sôi động: Phan Bội Châu đưa thanh niên sang Nhật du học (phong trào Đông Du), Phan Châu Trinh cổ động duy tân, ở Hà Nội có trường Đông Kinh nghĩa thục mở năm 1907. Trong không khí ấy, một ông vua thích cái mới, không chịu nghe lời, lại được dân thương, là điều chính quyền bảo hộ không muốn thấy ở Huế. Việc phế ông cùng năm với những đợt siết chặt khác của Pháp không phải là ngẫu nhiên.

Gần bốn mươi năm bị quản thúc

Sau khi thoái vị, Thành Thái bị đưa vào Vũng Tàu (khi ấy gọi là Cap Saint-Jacques), sống bị giam lỏng cùng gia đình. Năm 1916, khi con trai là vua Duy Tân tham gia một cuộc vận động khởi nghĩa thất bại, cả hai cha con bị đày sang đảo Réunion, một thuộc địa Pháp ở Ấn Độ Dương.

Ở Réunion, gia đình ông sống trong thiếu thốn, nhiều con cái, trợ cấp ít. Năm 1947 ông được về nước, sống những năm cuối ở Sài Gòn và mất năm 1954. Thi hài ông được đưa về Huế, an táng ở An Lăng, khu lăng của cha ông là vua Dục Đức. Con ông, vua Duy Tân, về sau cũng được an táng ở đó.

Đánh giá: ông vua muốn đổi mới

Sử sách thời bảo hộ, do Pháp kiểm soát, ít nói về Thành Thái, hoặc nói theo hướng nhấn mạnh sự "bất thường". Sau này, Thành Thái được nhìn nhận là một trong những ông vua yêu nước của nhà Nguyễn, cùng với con trai Duy Tân và người chú họ Hàm Nghi.

Đánh giá cân bằng nhất có lẽ là: ông là người thông minh, cởi mở với cái mới, có tinh thần bất hợp tác với Pháp, nhưng trong tay không có quyền lực thật. Những gì ông làm được chủ yếu thuộc về giáo dục và văn hoá, còn việc chống đối thì chỉ để lại cái giá phải trả là gần nửa đời bị quản thúc.

Góc nhìn hôm nay

• Trường Quốc Học Huế: vẫn hoạt động, với dãy nhà màu đỏ son quen thuộc bên bờ sông Hương.
• Cầu Trường Tiền và chợ Đông Ba: những công trình gắn với triều ông, vẫn là biểu tượng của Huế.
• An Lăng (Huế): nơi an táng vua Dục Đức, vua Thành Thái và vua Duy Tân, ba đời ông cha con cháu.
• Đọc thêm: các nghiên cứu về phong trào Duy Tân năm 1916 và hồi ký của người trong hoàng tộc viết về Thành Thái.