Tùng Thiện Vương (Nguyễn Phúc Miên Thẩm, 1819–1870) và Tuy Lý Vương (Nguyễn Phúc Miên Trinh, 1820–1897) là hai người con trai của vua Minh Mạng, được coi là hai nhà thơ chữ Hán xuất sắc nhất của hoàng tộc nhà Nguyễn. Họ không làm vua, cũng ít dính vào chính sự, nhưng để lại những tập thơ lớn như Thương Sơn thi tập và Vỹ Dã hợp tập, và gắn với một câu được truyền tụng rộng ở Huế: "Văn như Siêu Quát vô tiền Hán, thi đáo Tùng Tuy thất thịnh Đường".
Hai hoàng tử trong một gia đình 142 người con
Vua Minh Mạng có 142 người con. Trong số các hoàng tử, phần đông sống đời bình lặng của tôn thất, nhận tước, nhận bổng, ở phủ riêng. Miên Thẩm và Miên Trinh, sinh cách nhau một năm, là hai người được nhắc đến nhiều nhất về văn chương.
Họ được học trong môi trường giáo dục rất kỹ của hoàng gia: kinh sử, thơ phú, thư pháp. Minh Mạng là một ông vua rất coi trọng học vấn của con cái. Nhưng điều làm hai ông khác người là sự say mê thơ suốt đời, ngay cả khi điều đó không mang lại chức vị gì.
Tùng Thiện Vương: nhà thơ của núi Thương Sơn
Con người
Miên Thẩm lấy hiệu là Thương Sơn, cũng có hiệu Bạch Hào Tử. Ông được phong tước công từ trẻ, về sau được tấn phong tước vương, nên đời sau gọi là Tùng Thiện Vương. Sử và các ghi chép của người cùng thời tả ông là người thanh đạm, ít ham danh lợi, sống giản dị, dành phần lớn thời gian đọc sách và làm thơ.
Tác phẩm
Tác phẩm chính của ông là Thương Sơn thi tập, gồm hàng nghìn bài thơ chữ Hán. Thơ ông nhiều đề tài: cảnh vật Huế, đời sống thường ngày, tình bạn, và cả những bài viết về nỗi khổ của dân thường, điều ít gặp trong thơ của người trong hoàng tộc. Ông cũng viết từ, phú, và các bài văn.
Có lời kể rằng thơ ông từng được đưa sang Trung Hoa và được văn nhân bên ấy khen ngợi. Đây là chi tiết được nhắc trong nhiều sách giới thiệu, nhưng nên hiểu như một lời truyền, chưa có nhiều tư liệu đối chiếu cụ thể.
Thi xã
Tùng Thiện Vương là người khởi xướng, cùng em là Tuy Lý Vương và nhiều văn nhân khác, một nhóm thơ ở Huế, thường được ghi là Mặc Vân thi xã. Các thành viên gặp nhau, xướng hoạ, bình thơ. Đây là một trong những sinh hoạt văn chương sôi nổi nhất của kinh đô giữa thế kỷ 19.
Ông mất năm 1870, khi khoảng 51 tuổi.
Tuy Lý Vương: người sống qua nhiều triều vua
Con người
Miên Trinh lấy hiệu là Tĩnh Phố, cũng có hiệu Vỹ Dã. Ông sống lâu hơn anh gần ba mươi năm, qua chín đời vua, từ Minh Mạng đến Thành Thái. Vì sống lâu và có địa vị cao trong tôn thất, ông bị cuốn vào chính sự nhiều hơn anh.
Sóng gió năm 1883
Trong những biến động phế lập năm 1883, Tuy Lý Vương bị nghi có liên quan đến phe vua Hiệp Hoà, chống lại hai đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết. Theo nhiều tài liệu, ông bị bắt và bị đày vào Quảng Ngãi. Sau năm 1885, khi tình hình thay đổi, ông được tha về Huế. Về sau ông giữ chức cao trong Tôn Nhân phủ, cơ quan lo việc hoàng tộc, và được phong tước vương, nên gọi là Tuy Lý Vương.
Tác phẩm
Tác phẩm chính của ông được tập hợp trong Vỹ Dã hợp tập, gồm thơ và văn. Thơ ông có giọng điềm đạm, nhiều bài viết về thiên nhiên, về cuộc sống ẩn dật, và về những biến cố mà ông chứng kiến trong đời. Đọc thơ ông cùng với lịch sử triều Nguyễn cuối thế kỷ 19 sẽ thấy một tâm hồn quan sát lặng lẽ những thăng trầm của dòng họ mình.
Ông mất năm 1897, thọ khoảng 77 tuổi.
Câu "thi đáo Tùng Tuy thất thịnh Đường"
Ở Huế có một câu đối chữ Hán được truyền tụng:
Văn như Siêu Quát vô tiền Hán,
Thi đáo Tùng Tuy thất thịnh Đường.
Ý là: văn mà như Siêu, Quát (Nguyễn Văn Siêu và Cao Bá Quát) thì không còn coi văn đời Hán ra gì; thơ mà đến được như Tùng, Tuy (Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương) thì thơ thịnh Đường cũng phải lu mờ.
Câu này thường được nói là của vua Tự Đức, nhưng đó là lời tương truyền, không thấy trong văn bản chính thức nào của nhà vua. Dù ai là tác giả, nó phản ánh cách giới nho sĩ thời ấy xếp hạng: hai hoàng thân này được đặt ngang với hai nhà văn lớn nhất ngoài hoàng tộc.
Đây là lời khen theo lối ước lệ của văn chương cổ; không nên hiểu theo nghĩa đen là thơ hai ông hay hơn Lý Bạch, Đỗ Phủ.
So sánh hai anh em
| Tùng Thiện Vương | Tuy Lý Vương | |
|---|---|---|
| Tên huý | Nguyễn Phúc Miên Thẩm | Nguyễn Phúc Miên Trinh |
| Sinh – mất | 1819 – 1870 | 1820 – 1897 |
| Hiệu | Thương Sơn, Bạch Hào Tử | Tĩnh Phố, Vỹ Dã |
| Tác phẩm chính | Thương Sơn thi tập | Vỹ Dã hợp tập |
| Tính cách qua ghi chép | Thanh đạm, xa chính sự | Điềm đạm, có địa vị trong tôn thất, trải nhiều biến cố |
| Dính đến chính sự | Ít | Bị đày vào Quảng Ngãi sau biến cố 1883, về sau giữ chức trong Tôn Nhân phủ |
Thơ trong hoàng tộc nhà Nguyễn
Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương không đứng một mình. Hoàng tộc nhà Nguyễn có truyền thống làm thơ rất mạnh: các vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đều để lại nhiều thơ; một số công chúa như Mai Am, Huệ Phố cũng có thơ được lưu truyền. Các cuộc xướng hoạ giữa vua và các hoàng thân là sinh hoạt thường xuyên trong cung.
Điều làm hai ông nổi bật là thơ của họ không chỉ là thơ nghi lễ. Họ viết như những nhà thơ thật sự, có cái nhìn riêng, có cảm xúc riêng, và được giới văn chương ngoài cung kính trọng chứ không chỉ vì địa vị.
Góc nhìn hôm nay
- Phủ Tuy Lý Vương ở Vỹ Dạ, Huế: một trong những phủ đệ của hoàng tộc nhà Nguyễn còn khá nguyên vẹn, gợi lại không khí sống của một hoàng thân thi sĩ.
- Đọc: các bản tuyển dịch thơ Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương đã được xuất bản; đọc cùng thơ Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu để hiểu vì sao người xưa đặt bốn người cạnh nhau.
- Một gợi ý: khi đến Huế, thử đọc một bài thơ của Tùng Thiện Vương về cảnh sông Hương rồi ra đúng chỗ ấy mà nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Tùng Thiện Vương là ai?
Tùng Thiện Vương (Nguyễn Phúc Miên Thẩm, 1819–1870) là con vua Minh Mạng, một trong hai nhà thơ chữ Hán nổi tiếng nhất hoàng tộc nhà Nguyễn. Tác phẩm chính của ông là Thương Sơn thi tập.
Tuy Lý Vương là ai?
Tuy Lý Vương (Nguyễn Phúc Miên Trinh, 1820–1897) là con vua Minh Mạng, em của Tùng Thiện Vương, nổi tiếng về thơ với tác phẩm Vỹ Dã hợp tập. Ông sống qua nhiều đời vua và từng bị đày vào Quảng Ngãi sau biến cố năm 1883.
"Thi đáo Tùng Tuy thất thịnh Đường" nghĩa là gì?
Câu này có nghĩa thơ đến như Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương thì thơ thịnh Đường cũng lu mờ. Đây là lời khen theo lối ước lệ, thường được nói là của vua Tự Đức nhưng chỉ là lời tương truyền.
Siêu Quát là ai?
Siêu Quát là cách gọi tắt Nguyễn Văn Siêu và Cao Bá Quát, hai nhà văn, nhà thơ lớn thế kỷ 19. Câu đối truyền tụng ở Huế đặt họ cạnh Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương.
Phủ Tuy Lý Vương ở đâu?
Phủ Tuy Lý Vương nằm ở khu Vỹ Dạ, thành phố Huế. Đây là một trong những phủ đệ hoàng tộc nhà Nguyễn còn giữ được khá nguyên vẹn.
