Augustus: hoàng đế La Mã đầu tiên, hơn 40 năm ở ngôi và Pax Romana

Augustus (63 TCN – 14 SCN) là hoàng đế đầu tiên của La Mã. Ông nắm quyền một mình từ năm 30 TCN, nhận danh hiệu Augustus năm 27 TCN và giữ ngôi hơn 40 năm cho đến khi mất. Ông không bao giờ tự xưng là vua; ông gọi mình là princeps, "công dân đứng đầu", và khéo léo khoác cho chế độ một người cai trị chiếc áo của nền cộng hoà cũ. Thời yên ổn tương đối ông mở ra, gọi là Pax Romana, kéo dài khoảng hai thế kỷ.

Từ cậu thiếu niên Octavius đến người thừa kế của Caesar

Ông sinh ngày 23 tháng 9 năm 63 TCN ở Rome, tên Gaius Octavius, trong một gia đình giàu có nhưng không thuộc giới quý tộc lâu đời. Mẹ ông, Atia, là cháu gái của Julius Caesar. Caesar để ý đến cậu cháu trai từ sớm và cho đi theo trong chiến dịch ở Tây Ban Nha.

Khi Caesar bị ám sát ngày 15 tháng 3 năm 44 TCN, di chúc được mở ra cho thấy ông nhận Octavius làm con nuôi và người thừa kế chính. Octavius mới 18 tuổi. Từ đây ông mang tên Gaius Julius Caesar; người đương thời và sử gia gọi ông là Octavianus để phân biệt. Cái tên Caesar là vốn liếng chính trị lớn nhất của ông, nhất là với binh lính từng theo Caesar.

Mười ba năm nội chiến

Năm 43 TCN, Octavianus liên minh với Mark Antony và Lepidus, lập "Tam hùng thứ hai" được luật pháp thừa nhận. Liên minh mở đầu bằng một danh sách trừ khử đối thủ chính trị, trong đó có nhà hùng biện Cicero — vết nhơ mà sau này Augustus không bao giờ nhắc tới trong bản tự thuật của mình. Năm 42 TCN, họ đánh bại phe ám sát Caesar ở Philippi.

Sau đó, Antony giữ phương Đông và gắn bó với nữ hoàng Ai Cập Cleopatra VII, Octavianus giữ Italia và phương Tây. Quan hệ đổ vỡ dần. Năm 31 TCN, hạm đội của Octavianus, do người bạn thân Marcus Agrippa chỉ huy, thắng ở Actium. Năm sau, Antony và Cleopatra tự sát ở Alexandria; Ai Cập trở thành lãnh thổ riêng của nhà cầm quyền La Mã. Octavianus, khi ấy 33 tuổi, không còn đối thủ.

Năm 27 TCN: "trả lại cộng hoà" để giữ quyền

Câu hỏi lớn nhất của Octavianus không phải là thắng mà là cai trị thế nào để không chịu số phận của Caesar — người bị giết vì bị cho là muốn làm vua. Cách ông làm là một màn chính trị tinh vi.

Tháng 1 năm 27 TCN, ông tuyên bố trao lại quyền lực cho Viện Nguyên lão và nhân dân. Viện Nguyên lão đáp lại bằng việc giao cho ông cai quản các tỉnh có quân đội đóng (Tây Ban Nha, Gaul, Syria, Ai Cập…) trong mười năm, và tặng ông danh hiệu Augustus, nghĩa là "đáng tôn kính", mang sắc thái tôn giáo. Nhìn bề ngoài, các cơ quan cộng hoà vẫn họp, các quan chấp chính vẫn được bầu. Trên thực tế, ông nắm quân đội, tài chính và các tỉnh quan trọng.

Năm 23 TCN, ông thôi giữ chức chấp chính quan hằng năm, thay bằng quyền hạn của quan bảo dân (tribunicia potestas) suốt đời — cho phép triệu tập Viện Nguyên lão và phủ quyết, mà không phải giữ một chức vụ nào. Năm 2 TCN, ông nhận danh hiệu "Cha của Tổ quốc" (Pater Patriae). Không có văn bản nào tuyên bố "La Mã từ nay là đế chế"; chế độ mới được dựng bằng nhiều lớp quyền hạn chồng lên nhau, và các sử gia gọi nó là chế độ Nguyên thủ (Principate).

Pax Romana: hoà bình là gì và không là gì

Pax Romana, "hoà bình La Mã", là cách gọi khoảng hai thế kỷ từ thời Augustus đến khoảng năm 180, khi vùng Địa Trung Hải không còn nội chiến lớn kéo dài. Augustus tự hào ghi rằng cửa đền thần Janus ở Rome — chỉ đóng khi cả đế chế không có chiến tranh — đã được đóng ba lần dưới thời ông, trong khi trước đó suốt nhiều thế kỷ chỉ đóng hai lần.

Nhưng "hoà bình" ở đây không có nghĩa là không có chiến tranh. Augustus vẫn mở rộng lãnh thổ: chinh phục hoàn toàn bán đảo Iberia, đẩy biên giới lên sông Danube. Năm 9 SCN, ba quân đoàn do Varus chỉ huy bị tiêu diệt ở rừng Teutoburg, vùng Germania. Suetonius kể rằng nhiều tháng sau, Augustus vẫn đập đầu vào cửa mà kêu "Quinctilius Varus, trả lại quân đoàn cho ta!". Sau thất bại này, ông khuyên những người kế nhiệm giữ đế chế trong biên giới hiện có. Pax Romana là hoà bình bên trong, được giữ bằng khoảng 25–28 quân đoàn đóng dọc biên giới.

Rome bằng gạch, Rome bằng cẩm thạch

Suetonius chép rằng Augustus tự hào đã nhận một thành Rome bằng gạch và để lại một thành Rome bằng cẩm thạch. Ông và Agrippa cho xây dựng hoặc tu sửa hàng loạt công trình: Diễn đàn Augustus, đền Mars Ultor, nhà hát Marcellus, Pantheon đầu tiên (bản hiện nay là bản xây lại thời Hadrian, nhưng dòng chữ trên mặt tiền vẫn ghi tên Agrippa). Ông chia Rome thành 14 khu, lập đội lính canh đêm kiêm cứu hoả (vigiles) và lực lượng cận vệ.

Bàn thờ Hoà bình (Ara Pacis Augustae), khánh thành năm 9 TCN, là tuyên ngôn bằng đá của thời đại: các phù điêu cảnh đoàn rước gia đình, thần linh và cây cỏ sum suê. Tháng thứ sáu của lịch La Mã, Sextilis, được đổi tên thành Augustus năm 8 TCN — gốc của chữ August trong tiếng Anh hôm nay.

Ông cũng là người đỡ đầu văn chương. Thông qua người bạn Maecenas, Virgil viết Aeneid, Horace viết thơ ca ngợi thời mới. Ngược lại, nhà thơ Ovid bị đày đến Tomis bên Biển Đen năm 8 SCN, vì một "bài thơ và một lỗi lầm" mà đến nay chưa ai biết rõ.

Một người kế vị khó tìm

Augustus chỉ có một người con ruột là Julia, con gái với người vợ thứ hai. Với người vợ thứ ba, Livia, ông không có con chung. Vấn đề người nối ngôi ám ảnh ông suốt bốn mươi năm. Người cháu Marcellus mất năm 23 TCN; hai người cháu ngoại được ông nhận làm con nuôi, Lucius và Gaius, lần lượt mất năm 2 và năm 4 SCN. Năm 2 TCN, chính con gái Julia bị ông đày ra đảo vì tội ngoại tình.

Cuối cùng, năm 4 SCN, ông nhận con riêng của Livia là Tiberius làm con nuôi. Việc truyền ngôi không cha truyền con nối theo nghĩa huyết thống này để lại một đặc điểm cho cả đế chế La Mã: ngai vàng chưa bao giờ có luật kế vị rõ ràng.

Cái chết và bản tự thuật trên đồng

Augustus mất ngày 19 tháng 8 năm 14 SCN ở Nola, gần Napoli, gần 76 tuổi. Theo Suetonius, trước khi mất ông hỏi bạn bè xem mình đã đóng tròn vai trong vở hài kịch cuộc đời chưa, rồi đọc một câu thơ Hy Lạp xin khán giả vỗ tay. Viện Nguyên lão tôn ông làm thần (Divus Augustus).

Ông để lại bản tự thuật Res Gestae Divi Augusti ("Những việc đã làm của thần Augustus"), khắc trên trụ đồng trước lăng của ông ở Rome. Bản gốc mất, nhưng bản khắc gần như nguyên vẹn còn trên tường đền Augustus ở Ancyra, nay là Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ). Đây là một văn bản đáng đọc vì cách ông chọn kể và chọn im lặng: không một lời về danh sách trừ khử, về Antony hay Cleopatra.

Sử gia đánh giá Augustus thế nào

Nguồn chính về Augustus là Res Gestae, cuốn Mười hai hoàng đế của Suetonius, sử của Cassius Dio, và phần mở đầu bộ Biên niên của Tacitus. Mỗi nguồn nhìn một kiểu. Suetonius ghi nhiều chi tiết đời thường: ông thấp, ăn uống đạm bạc, sợ sấm sét, mặc áo len do người nhà dệt. Tacitus, viết khoảng một thế kỷ sau, nhìn thấy đằng sau tấm áo cộng hoà là sự chuyên chế, và Viện Nguyên lão đã học cách cúi đầu.

Sử học hiện đại cũng chia hai hướng. Ronald Syme trong The Roman Revolution (1939) vẽ Augustus như một chính khách lạnh lùng, leo lên bằng bạo lực rồi khoác áo hợp pháp. Nhiều nhà nghiên cứu khác nhấn mạnh rằng sau gần một thế kỷ nội chiến, chính sự ổn định ông mang lại là điều người đương thời mong mỏi nhất. Hai nhận xét không loại trừ nhau.

Còn gì để xem hôm nay

• Rome: Ara Pacis (trong toà bảo tàng kính bên sông Tiber), lăng Augustus mở lại sau nhiều năm tu sửa, Diễn đàn Augustus, nhà ở của Augustus và Livia trên đồi Palatine với tranh tường còn màu.
• Bảo tàng Vatican: tượng Augustus ở Prima Porta, tượng vị tướng trong áo giáp chạm hình, thường thấy trong sách giáo khoa.
• Ankara: đền Augustus và Roma với bản khắc Res Gestae.
• Đọc thêm: Suetonius, Mười hai hoàng đế (phần Augustus); Adrian Goldsworthy, Augustus: First Emperor of Rome.