Constantine Đại đế: dời đô về Constantinople và đến với Kitô giáo

Constantine Đại đế (khoảng 272–337) là hoàng đế La Mã đầu tiên theo Kitô giáo và là người dựng Constantinople làm kinh đô mới, khánh thành năm 330. Ông không biến Kitô giáo thành quốc giáo — việc đó xảy ra dưới thời Theodosius năm 380 — nhưng ông chấm dứt đàn áp, ưu đãi Giáo hội và đích thân triệu tập Công đồng Nicaea năm 325. Hai quyết định ấy định hướng cho châu Âu và vùng Địa Trung Hải hơn một nghìn năm sau.

Con trai một vị tướng trong thời "tứ đầu chế"

Constantine sinh khoảng năm 272 ở Naissus, nay là Niš (Serbia). Cha ông, Constantius Chlorus, là sĩ quan cao cấp; mẹ ông, Helena, xuất thân thấp kém — có nguồn nói bà từng làm ở quán trọ. Về sau Helena được tôn làm thánh, gắn với truyền thống tìm thấy Thập tự giá thật ở Jerusalem.

Thời ấy, hoàng đế Diocletian chia đế chế cho bốn người cai trị: hai vị chính (Augustus) và hai vị phó (Caesar), gọi là chế độ "tứ đầu" (Tetrarchy). Constantius trở thành một trong hai vị phó năm 293. Cậu con trai Constantine được gửi sang triều đình phía đông, vừa là học việc, vừa là con tin bảo đảm lòng trung thành của cha.

Năm 306, Constantius mất ở Eboracum (York, Anh ngày nay). Ngày 25 tháng 7 năm ấy, quân đội ở đó tôn Constantine làm hoàng đế, bỏ qua thủ tục của hệ thống tứ đầu. Từ đây là gần hai mươi năm tranh chấp giữa nhiều người cùng xưng hoàng đế.

Cầu Milvian năm 312: dấu hiệu trên trời hay trong mơ

Năm 312, Constantine kéo quân vào Italia đánh Maxentius, người đang giữ Rome. Ngày 28 tháng 10, ông thắng ở cầu Milvian, ngay phía bắc Rome; Maxentius chết đuối trên sông Tiber. Điều làm trận này nổi tiếng không nằm ở chiến thuật mà ở câu chuyện tôn giáo đi kèm, và chính câu chuyện ấy có hai phiên bản trong hai nguồn Kitô giáo đương thời.

• Lactantius, viết chỉ vài năm sau, kể Constantine được báo mộng đêm trước trận đánh, sai binh lính vẽ một ký hiệu của Chúa Kitô lên khiên.
• Eusebius xứ Caesarea, trong cuốn Đời Constantine viết sau khi hoàng đế mất, kể rằng chính Constantine đã thề với ông rằng mình cùng cả đạo quân thấy một thập tự sáng trên mặt trời, kèm dòng chữ "Hãy chiến thắng bằng dấu này", rồi đêm đó được Chúa Kitô báo mộng.

Sử gia hiện đại không thể kiểm chứng điều Constantine đã thấy. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ông có thể đã chứng kiến một hiện tượng quang học như quầng mặt trời; số khác xem đây là câu chuyện được hoàn thiện dần theo năm tháng. Điều chắc chắn là sau năm 312, Constantine công khai ủng hộ Kitô giáo, dù đồng tiền của ông vẫn khắc hình Thần Mặt Trời Bất bại (Sol Invictus) thêm nhiều năm.

Từ "Chỉ dụ Milan" đến Công đồng Nicaea

Năm 313, Constantine và Licinius, vị hoàng đế giữ phía đông, gặp nhau ở Milan và thống nhất chính sách khoan dung: mọi người được tự do thờ phụng, tài sản của Giáo hội bị tịch thu được trả lại. Văn bản quen gọi là "Chỉ dụ Milan" thực ra là một thư gửi các thống đốc, còn lại qua trích dẫn của Lactantius và Eusebius. Nó không lập Kitô giáo làm quốc giáo, chỉ đặt Kitô giáo ngang hàng với các tôn giáo khác.

Quan hệ với Licinius xấu dần, và năm 324 Constantine đánh bại ông ta, trở thành người cai trị duy nhất của toàn đế chế. Ngay lập tức ông đối mặt với một chia rẽ bên trong Giáo hội: linh mục Arius ở Alexandria dạy rằng Chúa Con không đồng vĩnh cửu với Chúa Cha. Năm 325, Constantine triệu tập các giám mục về Nicaea (nay là İznik, Thổ Nhĩ Kỳ), lo chi phí đi lại và chủ trì phiên khai mạc. Công đồng ra Kinh Tin Kính Nicaea và bác thuyết Arius.

Đây là lần đầu một hoàng đế đứng ra làm trọng tài cho tranh luận giáo lý — một mô hình về quan hệ giữa ngai vàng và Giáo hội mà đế quốc Byzantine sẽ theo suốt nhiều thế kỷ. Constantine cũng cho xây những nhà thờ lớn ở Rome, Jerusalem (nhà thờ Mộ Thánh) và Bethlehem, cho phép giáo sĩ được miễn một số nghĩa vụ, đặt Chủ nhật làm ngày nghỉ năm 321.

Vì sao dời đô về Byzantion

Năm 324, ngay sau chiến thắng, Constantine chọn thành Hy Lạp cũ Byzantion bên eo Bosphorus để xây kinh đô mới. Lễ khánh thành diễn ra ngày 11 tháng 5 năm 330. Thành được gọi là "Rome mới", nhưng cái tên dính lại là Constantinopolis, "thành của Constantine".

Các lý do thường được nêu:

• Vị trí: nằm giữa châu Âu và châu Á, gần hai mặt trận nóng nhất là sông Danube và biên giới Ba Tư; ba mặt giáp nước, dễ phòng thủ.
• Kinh tế: kiểm soát đường biển giữa Biển Đen và Địa Trung Hải; nửa phía đông của đế chế đông dân và giàu hơn phía tây.
• Chính trị và tôn giáo: Rome là thành của Viện Nguyên lão và các đền thờ cổ; một kinh đô mới cho phép hoàng đế dựng trật tự mới, có nhà thờ ngay từ đầu, dù trong thành vẫn đặt tượng và cột kiểu La Mã truyền thống.

Rome không bị bỏ rơi, nhưng trung tâm quyền lực đã dịch chuyển hẳn về phía đông. Khi đế chế phía tây sụp đổ năm 476, Constantinople tiếp tục là kinh đô của đế quốc mà ta quen gọi là Byzantine, cho đến khi rơi vào tay người Ottoman năm 1453.

Một đồng tiền vàng sống bảy trăm năm

Một di sản ít người biết nhưng rất bền của Constantine là đồng solidus bằng vàng, phát hành từ khoảng năm 309. Mỗi pound vàng đúc ra 72 đồng. Trọng lượng và độ tinh khiết của solidus được giữ gần như không đổi suốt khoảng bảy thế kỷ, đến mức nó trở thành đồng tiền tin cậy khắp Địa Trung Hải. Chữ "soldier" (lính, người nhận lương) trong tiếng Anh cũng có gốc từ tên đồng tiền này.

Bi kịch gia đình và lễ rửa tội lúc lâm chung

Năm 326, Constantine ra lệnh xử tử con trai trưởng là Crispus, một vị tướng có tài, và chẳng bao lâu sau là hoàng hậu Fausta. Lý do thật đến nay không rõ; các nguồn đời sau đưa ra nhiều câu chuyện mâu thuẫn. Eusebius, người viết tiểu sử ca ngợi ông, im lặng hoàn toàn về sự kiện này.

Constantine chỉ chịu phép rửa tội ngay trước khi mất, do giám mục Eusebius xứ Nicomedia (người có cảm tình với phe Arius) cử hành. Hoãn rửa tội đến cuối đời là thói quen khá phổ biến thời ấy, vì người ta tin phép rửa xoá mọi tội lỗi trước đó. Ông mất ngày 22 tháng 5 năm 337 gần Nicomedia và được chôn trong nhà thờ Các Thánh Tông đồ ở Constantinople. Đế chế được chia cho ba người con trai, và sau cái chết của ông là một loạt cuộc thanh trừng trong hoàng tộc.

Thành tâm hay tính toán: sử gia vẫn tranh luận

Với Giáo hội Chính thống, Constantine là thánh, được gọi là "ngang hàng các Tông đồ". Với sử gia ngoại giáo Zosimus (khoảng năm 500), ông là kẻ phá hoại truyền thống La Mã. Thế kỷ 19, Jacob Burckhardt vẽ ông như một chính khách lạnh lùng dùng tôn giáo làm công cụ. Nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng niềm tin của ông là thật, dù hiểu biết thần học không sâu và cách thể hiện vẫn mang nhiều dấu ấn của tôn giáo La Mã cũ. Một câu hỏi khó có lời đáp dứt khoát, vì gần như mọi tư liệu về đời sống tinh thần của ông đều do người ủng hộ hoặc người chống đối viết ra.

Còn gì để xem hôm nay

• Rome: Khải hoàn môn Constantine cạnh Đấu trường, dựng năm 315, ghép nhiều phù điêu lấy từ công trình của các hoàng đế trước; đầu tượng khổng lồ của ông trong sân Bảo tàng Capitoline.
• Istanbul: cột Constantine (Çemberlitaş) vốn đứng giữa diễn đàn của ông; trường đua Hippodrome cũ.
• York: tượng Constantine ngồi cạnh nhà thờ lớn York Minster, gần nơi ông được tôn làm hoàng đế.
• Đọc thêm: Eusebius, Đời Constantine (đọc kèm chú giải); Jonathan Bardill, Constantine, Divine Emperor of the Christian Golden Age.