Justinian và Theodora: hoàng đế Byzantine và bộ luật Corpus Juris

Justinian I trị vì đế quốc Đông La Mã (Byzantine) từ năm 527 đến 565, cùng hoàng hậu Theodora — người phụ nữ xuất thân diễn viên đã trở thành cộng sự chính trị của ông. Di sản lớn nhất của họ là bộ luật về sau được gọi là Corpus Juris Civilis, nền móng của hệ thống luật dân sự ở phần lớn châu Âu lục địa, và nhà thờ Hagia Sophia ở Constantinople. Triều đại này cũng là thời của một cuộc bạo loạn suýt lật ngai vàng và trận dịch hạch lớn đầu tiên được ghi chép rõ ở châu Âu.

Cháu trai người lính nông dân

Justinian sinh khoảng năm 482 ở làng Tauresium, vùng Balkan nói tiếng Latin (gần Skopje, Bắc Macedonia ngày nay). Gia đình ông là nông dân. Người chú Justin rời làng lên Constantinople làm lính, leo dần đến chỉ huy đội cận vệ hoàng cung, rồi được tôn làm hoàng đế năm 518 khi đã ngoài sáu mươi tuổi.

Justin gần như không biết chữ, còn người cháu được ông đưa lên kinh từ nhỏ thì được học hành chu đáo. Trong suốt triều Justin, Justinian là người đứng sau nhiều quyết sách. Năm 527, ông được phong đồng hoàng đế và vài tháng sau, khi Justin mất, trở thành hoàng đế duy nhất.

Theodora: từ sân khấu đến ngai vàng

Theodora sinh khoảng năm 497 hoặc 500, con gái một người nuôi gấu ở trường đua Hippodrome. Bà lên sân khấu từ nhỏ. Nghề diễn viên thời ấy bị xem là thấp hèn, và luật cấm người thuộc tầng lớp nguyên lão cưới diễn viên. Justinian gặp và yêu bà khi bà đã rời nghề. Khoảng năm 524–525, hoàng đế Justin ban một đạo luật cho phép nữ diễn viên đã bỏ nghề được kết hôn với người có địa vị cao. Hai người cưới nhau, và năm 527 Theodora trở thành hoàng hậu.

Vấn đề nguồn tư liệu

Phần lớn những gì ta biết về Theodora đến từ Procopius, sử gia triều Justinian. Ông viết ba loại sách: bộ Chiến tranh tương đối trung lập, cuốn Các công trình xây dựng ca ngợi hoàng đế, và cuốn Bí sử (Anekdota) được viết bí mật, công kích dữ dội cả hai vợ chồng, đặc biệt là quá khứ của Theodora. Bí sử chỉ được biết đến rộng rãi từ thế kỷ 17. Sử gia hiện nay dùng nó rất thận trọng: đó là nguồn thù địch, đầy cường điệu, phản ánh sự căm ghét của giới quý tộc với một hoàng hậu xuất thân thấp. Ngược lại, các nguồn tôn giáo phương Đông nhắc đến bà với lòng biết ơn, vì bà che chở cho những người theo phái Miaphysite bị triều đình đàn áp.

Bạo loạn Nika năm 532: suýt mất ngôi

Ở Constantinople, khán giả trường đua chia thành hai phe Xanh và Lục, vừa là hội cổ động vừa là nhóm chính trị. Tháng 1 năm 532, sau một vụ xử án gây bất bình, hai phe vốn thù nhau lại hợp sức nổi dậy với tiếng hô "Nika!" ("Thắng!"). Lửa cháy nhiều ngày, nhà thờ Hagia Sophia cũ bị thiêu rụi, đám đông tôn một người cháu của hoàng đế cũ lên ngôi.

Justinian đã tính đến chuyện bỏ chạy bằng thuyền. Theo Procopius trong bộ Chiến tranh, chính Theodora đứng lên phản đối, nói rằng bà thà chết trong vương bào còn hơn sống chạy trốn, và mượn một câu cổ ý rằng vương quyền là tấm vải liệm đẹp đẽ. Lời nói ấy có thể đã được Procopius trau chuốt theo lối sử gia cổ đại, nhưng quyết định ở lại là có thật. Các tướng Belisarius và Mundus dồn đám đông vào trường đua và dập tắt cuộc nổi dậy; sử chép số người chết lên đến hàng vạn. Từ đây, quyền lực của Justinian không còn bị thách thức nghiêm trọng.

Bộ luật Corpus Juris Civilis

Đến thế kỷ 6, luật La Mã là một mớ khổng lồ, chồng chéo qua gần một nghìn năm: sắc lệnh của các hoàng đế, ý kiến của hàng trăm luật gia, nhiều điều mâu thuẫn nhau. Ngay năm thứ hai sau khi lên ngôi, Justinian giao cho một uỷ ban hệ thống lại, người đứng đầu quan trọng nhất là luật gia Tribonian. Công việc hoàn thành trong vòng chưa đầy mười năm, một tốc độ phi thường.

Cái tên Corpus Juris Civilis ("Bộ sưu tập luật dân sự") không phải do Justinian đặt mà xuất hiện ở bản in của Denis Godefroy năm 1583. Ở phương Tây, bộ luật gần như bị lãng quên trong nhiều thế kỷ, cho đến khi bản Digesta được tìm lại và giảng dạy ở Bologna (Italia) cuối thế kỷ 11, với tên tuổi của luật gia Irnerius. Từ đó luật La Mã thành môn học nền tảng ở các đại học châu Âu, và qua đó ảnh hưởng tới các bộ luật dân sự hiện đại như Bộ luật Napoleon (1804) và Bộ luật Dân sự Đức (1900). Nhiều khái niệm như hợp đồng, quyền sở hữu, thừa kế mà sinh viên luật ngày nay học vẫn mang dấu vết của nó.

Theodora được cho là có ảnh hưởng tới một số luật về phụ nữ: tăng quyền của người vợ đối với của hồi môn, trừng phạt nặng việc ép buộc phụ nữ vào mại dâm, bảo vệ quyền nuôi con. Mức độ đóng góp trực tiếp của bà còn được bàn, nhưng xu hướng này trùng với thời bà có tiếng nói lớn trong triều.

Hagia Sophia: dựng lại trong năm năm

Chỉ hơn một tháng sau bạo loạn Nika, Justinian khởi công xây lại nhà thờ Hagia Sophia ("Trí tuệ Thánh") trên nền nhà thờ cũ bị cháy. Hai kiến trúc sư là Anthemius xứ Tralles và Isidore xứ Miletus, cả hai đều giỏi toán học và hình học. Nhà thờ được cung hiến ngày 27 tháng 12 năm 537.

Điểm kỳ diệu là mái vòm đường kính khoảng 31 m đặt trên bốn vòm cuốn, chuyển tiếp bằng bốn mảnh tam giác cầu (pendentive), quanh chân vòm là một hàng cửa sổ khiến mái như lơ lửng trên ánh sáng. Vòm đầu tiên sập một phần sau động đất năm 558 và được xây lại cao hơn. Trong gần một nghìn năm, đây là nhà thờ lớn nhất thế giới Kitô giáo.

Chiến tranh tái chinh phục và dịch hạch

Justinian muốn khôi phục lãnh thổ La Mã ở phía tây. Ông cử Belisarius lấy lại Bắc Phi từ người Vandal (533–534), rồi mở cuộc chiến với người Ostrogoth ở Italia kéo dài gần hai mươi năm (535–554). Các vùng đất được thu về, nhưng Italia kiệt quệ sau chiến tranh, và chỉ vài năm sau khi ông mất, phần lớn bán đảo rơi vào tay người Lombard.

Năm 541, dịch hạch xuất hiện ở Ai Cập rồi lan đến Constantinople năm 542. Procopius tả cảnh thành phố tê liệt; chính Justinian cũng nhiễm bệnh nhưng qua khỏi. Phân tích ADN từ các mộ cổ ở Đức đã xác nhận tác nhân là vi khuẩn Yersinia pestis, cùng loại gây Cái Chết Đen thế kỷ 14. Số người chết thực sự còn tranh luận, các ước tính hiện đại chênh nhau rất nhiều.

Một chuyện nhỏ mà hệ quả lâu dài: khoảng năm 552, theo Procopius, mấy nhà sư mang trứng tằm giấu trong gậy từ phương Đông về Constantinople. Từ đó Byzantine tự sản xuất tơ lụa, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào hàng nhập.

Những năm cuối và đánh giá của hậu thế

Theodora mất năm 548, có lẽ vì ung thư. Justinian không tái hôn và trị vì thêm 17 năm, ngày càng say mê các tranh luận thần học. Ông mất tháng 11 năm 565, không có con, ngai vàng truyền cho cháu là Justin II.

Hậu thế đánh giá ông rất khác nhau. Người ngưỡng mộ thấy một nhà cai trị có tầm nhìn, để lại bộ luật và công trình vượt thời gian. Người phê phán thấy một hoàng đế tiêu tốn quá sức đế chế vào những cuộc chiến xa, đánh thuế nặng, và để lại cho người kế vị một ngân khố cạn kiệt cùng những biên giới khó giữ. Dante đặt Justinian trên Thiên đàng trong Thần khúc, chính vì công trình pháp luật — cho thấy ở châu Âu trung đại, ông được nhớ trước hết như một nhà lập pháp.

Còn gì để xem hôm nay

• Istanbul: Hagia Sophia (nay là đền thờ Hồi giáo, vẫn mở cho khách tham quan ngoài giờ cầu nguyện); bể chứa nước ngầm Basilica Cistern xây dưới thời Justinian; nhà thờ Thánh Irene.
• Ravenna (Italia): nhà thờ San Vitale với hai bức tranh khảm nổi tiếng về đoàn tuỳ tùng của Justinian và của Theodora, hoàn thành khoảng năm 547.
• Đọc thêm: Procopius, bộ Chiến tranh và Bí sử (đọc song song để thấy hai giọng); bản dịch Institutiones nếu quan tâm luật học.