Marcus Aurelius (121–180) là hoàng đế La Mã từ năm 161 đến 180 và là tác giả cuốn Suy tưởng (Meditations), những ghi chép riêng bằng tiếng Hy Lạp theo tinh thần triết học Khắc kỷ. Phần lớn cuốn sách được viết khi ông đang ở các doanh trại dọc sông Danube, giữa một cuộc chiến kéo dài và một trận dịch lớn. Ông là người cuối cùng trong nhóm mà về sau người ta gọi là "Năm vị hoàng đế tốt".
Cậu bé được hai hoàng đế chọn
Marcus sinh ngày 26 tháng 4 năm 121 ở Rome, trong một gia đình quý tộc gốc Tây Ban Nha. Cha mất sớm, cậu được ông nội nuôi. Hoàng đế Hadrian để ý đến cậu bé nghiêm trang này từ nhỏ. Năm 138, khi chọn người kế vị, Hadrian đặt điều kiện: Antoninus Pius sẽ lên ngôi, nhưng phải nhận Marcus (17 tuổi) và Lucius Verus (con của người kế vị trước đó vừa mất) làm con nuôi.
Marcus sống 23 năm bên cạnh Antoninus Pius, học việc cai trị trong một thời yên bình hiếm có. Ông cưới con gái của Antoninus là Faustina (thường gọi Faustina Trẻ). Thầy dạy hùng biện của ông là Marcus Cornelius Fronto; thư từ qua lại giữa hai thầy trò còn giữ được một phần, cho thấy một chàng trai tình cảm, hay đùa. Nhưng Marcus dần nghiêng hẳn về triết học. Trong Suy tưởng, ông cảm ơn Junius Rusticus vì đã cho mượn những bài giảng của Epictetus — triết gia Khắc kỷ vốn là nô lệ được trả tự do.
Hai hoàng đế cùng ngồi một ngai
Antoninus Pius mất tháng 3 năm 161. Viện Nguyên lão muốn trao quyền cho một mình Marcus, nhưng ông đòi người em nuôi Lucius Verus được cùng làm hoàng đế ngang hàng. Lần đầu tiên La Mã có hai hoàng đế cùng lúc. Sử gia đánh giá đây vừa là cử chỉ giữ lời với ý nguyện của Hadrian, vừa là cách chia việc: Verus đi lo cuộc chiến với Parthia ở phía đông, Marcus ở lại Rome. Verus mất năm 169, từ đó Marcus trị vì một mình cho đến năm 177.
Hai tai hoạ cùng lúc: dịch bệnh và chiến tranh
Dịch Antonine
Quân lính trở về sau chiến dịch Parthia khoảng năm 165–166 mang theo một trận dịch. Thầy thuốc Galen, người từng chữa bệnh cho chính Marcus, có mô tả triệu chứng: sốt, tiêu chảy, nổi ban trên da. Nhiều nhà nghiên cứu cho đó là bệnh đậu mùa, nhưng chưa có bằng chứng ADN để khẳng định. Ước tính số người chết dao động rất rộng, từ vài phần trăm đến khoảng một phần mười dân số đế chế; con số chính xác không ai biết. Dịch bùng lại nhiều đợt trong suốt triều ông.
Chiến tranh Marcomanni
Cũng trong những năm đó, các bộ tộc Germanic và Sarmatia (Marcomanni, Quadi, Iazyges…) vượt sông Danube, có lúc tràn xuống tận miền bắc Italia. Marcus quyết định đích thân ra biên giới. Từ khoảng năm 168 đến khi mất, ông sống phần lớn thời gian trong các doanh trại ở Carnuntum (gần Vienna ngày nay), Sirmium (Serbia) và dọc sông Danube.
Để có tiền nuôi quân mà không tăng thuế, theo Historia Augusta ông đã cho bán đấu giá đồ quý trong cung ở diễn đàn Trajan suốt hai tháng. Historia Augusta là nguồn có nhiều chỗ không đáng tin, nên chi tiết này cần xem là một ghi chép có thể đúng, không phải dữ kiện chắc chắn.
Cuốn sách không viết cho ai đọc
Suy tưởng không phải là tên ông đặt. Bản thảo cổ nhất còn lại mang tiêu đề tiếng Hy Lạp Ta eis heauton, "Những điều viết cho chính mình". Sách gồm 12 quyển, mỗi quyển là chuỗi đoạn ghi chú ngắn dài khác nhau, không theo trình tự lập luận. Giữa quyển một và quyển hai có dòng ghi "ở xứ Quadi, bên sông Granua" (sông Hron, Slovakia ngày nay); giữa quyển hai và quyển ba có dòng "ở Carnuntum". Đó là dấu vết hiếm hoi cho thấy nơi ông ngồi viết.
Ông viết bằng tiếng Hy Lạp, ngôn ngữ của triết học thời ấy, chứ không phải tiếng Latin của triều đình. Ông cũng không có ý xuất bản. Đây là những lời ông tự nhắc mình: buổi sáng hãy chuẩn bị tinh thần sẽ gặp người vô ơn, kẻ hỗn xược, và nhớ rằng họ hành xử như vậy vì không phân biệt được thiện ác; đừng phí thời gian bàn người tốt là thế nào mà hãy làm người tốt; mọi thứ, kể cả danh tiếng của hoàng đế, rồi sẽ bị quên lãng.
Những ý chính của Suy tưởng
- Phân biệt điều trong tay mình và điều không: ý kiến, phán đoán, hành động thuộc về ta; danh tiếng, sức khoẻ, cái chết của người khác thì không.
- Nhìn vào sự vô thường: ông nhiều lần nhắc tên các danh nhân, hoàng đế đã chết để tự nhủ mọi vinh quang đều ngắn ngủi.
- Con người sinh ra để giúp nhau: ông so người với hai bàn tay, hai mí mắt, cùng làm việc chứ không chống nhau.
- Bổn phận: làm tròn việc trước mắt, như một người lính giữ vị trí.
Sách được lưu truyền lặng lẽ qua giới học giả Byzantine và lần đầu được in năm 1559 ở Zürich. Sách đã có bản dịch tiếng Việt với tên Suy tưởng. Người đọc lần đầu nên chọn bản dịch có chú thích, vì nhiều đoạn nhắc tên người và khái niệm Khắc kỷ khó hiểu nếu đọc trơn.
Những vết gợn trong hình ảnh "vị vua hiền triết"
Năm 175, Avidius Cassius, thống đốc Syria, nghe tin đồn Marcus đã chết và tự xưng hoàng đế. Ba tháng sau, Cassius bị chính thuộc hạ giết. Theo Cassius Dio, Marcus tiếc vì không có dịp tha thứ cho ông ta. Cùng năm đó, hoàng hậu Faustina mất khi đi theo chồng ở phương đông. Các nguồn đời sau tung nhiều lời đồn về bà mà sử gia hiện nay phần lớn không tin.
Năm 177, tại Lugdunum (Lyon, Pháp), một nhóm tín đồ Kitô giáo bị hành quyết. Sử gia còn bàn về trách nhiệm của Marcus: đó là đàn áp do chính quyền địa phương và đám đông khởi xướng, trong khung luật đã có từ trước, hay có sự đồng ý của hoàng đế. Hình ảnh hoàng đế triết gia và sự kiện này luôn được đặt cạnh nhau trong các cuộc tranh luận.
Lỗi lớn nhất mà hậu thế quy cho ông là chuyện kế vị. Bốn vị hoàng đế trước ông đều không có con trai còn sống và đều chọn người kế vị bằng cách nhận con nuôi người có tài. Marcus có con trai ruột là Commodus, và ông phong Commodus làm đồng hoàng đế năm 177, khi cậu mới 15 tuổi. Commodus trị vì 12 năm, mê đấu sĩ, bị ám sát năm 192. Cassius Dio viết rằng với cái chết của Marcus, lịch sử chuyển từ một vương quốc bằng vàng sang một vương quốc bằng sắt gỉ. Nhưng cũng cần công bằng: bỏ qua người con trai ruột để chọn người khác gần như chắc chắn sẽ dẫn tới nội chiến.
Cái chết và đánh giá của hậu thế
Marcus mất ngày 17 tháng 3 năm 180, khi đang ở mặt trận Danube, có lẽ ở Vindobona (Vienna) hoặc Sirmium; các nguồn không thống nhất. Tro cốt ông được đưa về lăng Hadrian ở Rome (nay là Lâu đài Thiên thần, Castel Sant'Angelo).
Nhà tư tưởng Machiavelli, rồi sử gia Edward Gibbon, đều xem giai đoạn từ Nerva đến Marcus Aurelius (96–180) là thời đẹp nhất của La Mã. Gibbon lấy cái chết của Marcus làm điểm bắt đầu cho câu chuyện suy tàn trong bộ sử đồ sộ của mình. Sử học hiện đại thận trọng hơn: triều Marcus là thời đế chế bắt đầu gồng mình trước dịch bệnh và áp lực biên giới, những vấn đề sẽ nặng thêm trong thế kỷ 3. Ông là một người cai trị tận tuỵ, nhưng không thể xoay chuyển một mình những thay đổi lớn của thời đại.
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 121 | Sinh ở Rome |
| 138 | Được Antoninus Pius nhận làm con nuôi theo ý Hadrian |
| 161 | Lên ngôi, cùng trị vì với Lucius Verus |
| khoảng 165–166 | Dịch Antonine bùng phát |
| khoảng 168 | Ra mặt trận Danube, bắt đầu những năm sống trong doanh trại |
| 175 | Avidius Cassius nổi loạn; Faustina mất |
| 177 | Phong Commodus làm đồng hoàng đế |
| 180 | Mất ở mặt trận Danube |
Còn gì để xem hôm nay
- Tượng cưỡi ngựa bằng đồng: bản gốc trong Bảo tàng Capitoline ở Rome, bản sao đứng giữa quảng trường Campidoglio do Michelangelo thiết kế. Tượng thoát khỏi số phận bị nấu chảy thời Trung cổ vì người ta tưởng là tượng Constantine, hoàng đế Kitô giáo.
- Cột Marcus Aurelius ở quảng trường Colonna, Rome: phù điêu xoắn kể các chiến dịch ở Danube.
- Carnuntum (Áo): công viên khảo cổ có khu doanh trại và thành phố La Mã dựng lại.
- Đọc thêm: chính cuốn Suy tưởng; Anthony Birley, Marcus Aurelius: A Biography.
Câu hỏi thường gặp
Marcus Aurelius là ai?
Marcus Aurelius là hoàng đế La Mã từ năm 161 đến 180, theo triết học Khắc kỷ và là tác giả cuốn Suy tưởng. Ông dành phần lớn mười năm cuối đời ở biên giới sông Danube để chống các bộ tộc vượt sông.
Cuốn Suy tưởng nói về điều gì?
Đó là những ghi chú riêng ông viết để tự rèn mình: giữ bình tĩnh trước điều không kiểm soát được, làm tròn bổn phận, đối xử tử tế với người khác và nhớ rằng mọi thứ đều vô thường. Ông không viết để xuất bản, nên sách không có bố cục chặt chẽ.
Marcus Aurelius có thật như trong phim Gladiator không?
Phim Gladiator (2000) hư cấu nhiều. Trong sử, Marcus không bị Commodus giết mà mất vì bệnh ở mặt trận, và ông không có ý trao quyền lại cho Viện Nguyên lão; ông đã phong Commodus làm đồng hoàng đế từ năm 177. Nhân vật Maximus là hư cấu.
Vì sao Marcus Aurelius bị chê khi chọn Commodus?
Commodus trị vì tệ, bị ám sát năm 192, mở đầu thời kỳ bất ổn. Hậu thế trách Marcus đã phá lệ chọn người tài làm con nuôi. Tuy vậy, bốn vị trước không có con trai còn sống, còn Marcus có con trai ruột, nên gạt Commodus đi rất dễ gây nội chiến.
"Năm vị hoàng đế tốt" là những ai?
Gồm Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius và Marcus Aurelius, trị vì từ năm 96 đến 180. Cách gọi này phổ biến nhờ Machiavelli và Gibbon, không phải danh hiệu của người La Mã đương thời.
