Càn Long: thịnh thế cuối cùng nhà Thanh và sự thật về giai thoại vi hành

Càn Long (1711–1799), tên Ái Tân Giác La Hoằng Lịch, là hoàng đế thứ sáu nhà Thanh, lên ngôi năm 1735 và nhường ngôi năm 1796 sau 60 năm, vì không muốn vượt kỷ lục 61 năm của ông nội Khang Hy. Nhưng ông vẫn nắm quyền với tư cách thái thượng hoàng cho đến khi mất năm 1799. Thời ông, lãnh thổ nhà Thanh rộng nhất, dân số vượt ba trăm triệu, bộ Tứ khố toàn thư được biên soạn. Đó cũng là thời tham nhũng lan tràn quanh sủng thần Hoà Thân và triều đình khép cửa trước một châu Âu đang thay đổi. Còn chuyện "Càn Long vi hành" quen thuộc trên phim là giai thoại, không phải sử.

Người cháu được ông nội để ý

Hoằng Lịch là con thứ tư của Ung Chính. Theo sử Thanh và lời chính ông kể về sau, khi còn nhỏ ông được ông nội Khang Hy đón vào cung nuôi dạy một thời gian, theo vua đi săn ở vùng Mộc Lan. Càn Long rất hay nhắc kỷ niệm này để khẳng định mình được ông nội chọn từ sớm. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng nhiều chi tiết là do chính Càn Long kể lại, nên có phần tô vẽ.

Ung Chính lập người kế vị theo cách mới: viết tên vào chiếu, bỏ hộp kín, đặt sau tấm biển "Chính đại quang minh" ở điện Càn Thanh (cách làm này có bài riêng). Năm 1735 Ung Chính mất đột ngột, hộp được mở, Hoằng Lịch 25 tuổi lên ngôi, niên hiệu Càn Long từ năm sau.

Sáu mươi năm trên ngai

Những năm đầu, ông nới lỏng sự hà khắc của cha, tha nhiều người bị tội dưới thời Ung Chính, và nói muốn giữ "khoan nghiêm tương tế" (vừa khoan vừa nghiêm). Ông là người làm việc chăm chỉ, đọc tấu chương, phê chữ đỏ tay hằng ngày, và cũng là người rất thích phô bày.

"Mười lần toàn công" là danh sách do chính ông chọn, trong đó có cả những chiến dịch thất bại hoặc chỉ hoà, như ở Miến Điện và Đại Việt, được ông tính là thắng vì đối phương sau đó sai sứ triều cống. Diễn biến cuộc chiến ở Đại Việt năm 1789 đã có bài riêng ở chuyên mục danh tướng.

Tứ khố toàn thư và thú chơi văn hoá

Từ năm 1773, Càn Long cho lập "Tứ khố quán", gom sách khắp nước, chép lại thành một bộ tùng thư chia bốn kho: Kinh, Sử, Tử, Tập. Bộ sách gồm khoảng 3.500 đầu sách, gần 80.000 quyển, do hàng nghìn người chép tay, xong năm 1782, chép thành bảy bộ đặt ở bảy thư các. Người chủ trì nổi tiếng là Kỷ Quân (Kỷ Hiểu Lam).

Song song với sưu tầm là kiểm duyệt. Sách nào bị coi là chống Mãn, nhắc tới nhà Minh không đúng cách, hay có từ ngữ "phạm huý" thì bị sửa, rút hoặc huỷ. Theo ước tính của các nhà nghiên cứu, hàng nghìn đầu sách đã bị cấm hoặc tiêu huỷ toàn bộ hay một phần. Các vụ "văn tự ngục" thời Càn Long nhiều hơn hẳn các đời trước. Vì vậy, Tứ khố toàn thư vừa là công trình cứu giữ văn hoá lớn, vừa là một cuộc thanh lọc sách vở quy mô chưa từng có.

Thú chơi: thơ, tranh và con dấu

Càn Long được cho là người làm nhiều thơ nhất lịch sử Trung Hoa: các tập thơ của ông gom hơn 40.000 bài, dù chắc chắn có nhiều bài do quan văn chấp bút hoặc sửa. Ông sưu tầm thư hoạ quy mô khổng lồ, và có thói quen đóng dấu, đề thơ trực tiếp lên tranh cổ, có bức kín mặt bởi chữ và dấu của ông. Giới thưởng ngoạn đời sau vì thế vừa biết ơn ông giữ được tranh, vừa tiếc vì ông "vẽ thêm" vào kiệt tác.

Một chuyện có thật thú vị: có hai bản bức Phú Xuân sơn cư đồ của Hoàng Công Vọng thời Nguyên được dâng vào cung. Càn Long phán bản tới trước là thật, đề hàng chục lần thơ lên đó, và bản kia là giả. Về sau các nhà nghiên cứu xác định ngược lại: bản ông đề đầy chữ là bản chép, còn bản ông chê mới là bản gốc. Cả hai nay ở Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc.

Ông cho mở rộng Viên Minh Viên, trong đó có khu "Tây Dương lâu" theo kiểu Baroque châu Âu, do các giáo sĩ như hoạ sĩ Giuseppe Castiglione (Lang Thế Ninh) tham gia thiết kế. Castiglione cũng vẽ nhiều tranh cho ông, kết hợp phối cảnh phương Tây với chất liệu Trung Hoa.

Gặp phái đoàn Macartney

Năm 1793, vua Anh George III cử Lord Macartney sang xin mở thêm cảng buôn bán và đặt sứ quán thường trú. Hai bên vướng nhau ngay ở nghi lễ quỳ lạy; cuối cùng Macartney được tiếp ở Sơn trang Thừa Đức theo một nghi thức có thoả hiệp, nội dung cụ thể đến nay còn bàn. Thư trả lời của Càn Long gửi George III có câu nổi tiếng rằng thiên triều sản vật dồi dào, không gì không có, vốn không cần nhờ hàng hoá của người ngoài. Mọi đề nghị đều bị từ chối.

Đời sau hay lấy lá thư này làm biểu tượng của sự tự mãn khép kín. Một số nhà nghiên cứu gần đây nhắc rằng triều Thanh không hoàn toàn mù về châu Âu và lá thư mang tính nghi lễ nhiều hơn. Dẫu vậy, khoảng cách về kỹ thuật, hải quân, tài chính giữa hai bên đang lớn dần mà triều đình không nhìn thấy.

Hoà Thân và mặt trái của thịnh thế

Những năm cuối, Càn Long đặt trọn niềm tin vào Hoà Thân, một thị vệ trẻ được ông cất nhắc nhanh chóng, gả công chúa út cho con trai. Hoà Thân nắm cả tài chính lẫn nhân sự, nhận hối lộ trắng trợn, kéo theo cả một mạng lưới quan tham. Năm 1799, chỉ vài ngày sau khi Càn Long mất, Gia Khánh hạ lệnh bắt Hoà Thân, kể hai mươi tội lớn, buộc ông tự vẫn và tịch thu tài sản. Con số tài sản khổng lồ thường được truyền tụng chỉ là ước đoán đời sau, không có số liệu chắc chắn.

Năm 1796, đúng năm ông nhường ngôi, cuộc khởi nghĩa Bạch Liên giáo bùng nổ ở vùng giáp ranh Hồ Bắc, Tứ Xuyên, Thiểm Tây và kéo dài gần mười năm. Dân số tăng nhanh mà đất canh tác không theo kịp, quan lại tham nhũng, quân Bát kỳ sa sút: các vết nứt của thịnh thế đã lộ ra ngay khi ông còn sống.

Chuyện vi hành: giai thoại và sự thật

Hình ảnh Càn Long cải trang thành thư sinh đi vi hành, gặp gỡ dân thường, giải oan, kết duyên, xuất hiện dày đặc trong truyện dân gian Giang Nam, sách kể chuyện thời Thanh mạt và phim truyền hình như Hí thuyết Càn Long, Hoàn Châu cách cách. Nhân vật Hạ Vũ Hà, "con gái rơi" của Càn Long ở Tế Nam, hoàn toàn là sáng tác của nhà văn Quỳnh Dao.

Thực tế, sáu lần nam tuần của ông là những chuyến đi chính thức, đoàn tuỳ tùng hàng nghìn người, đường sá, hành cung được dọn trước, chi phí rất lớn. Mục đích được công bố là xem đê điều, thuỷ lợi, khảo sát dân tình, ban ơn cho nho sĩ Giang Nam. Không có ghi chép đáng tin nào về việc ông cải trang đi riêng lẻ. Các giai thoại vi hành có lẽ phản ánh mong ước của người dân về một ông vua gần gũi, hơn là con người thật của Càn Long.

Đánh giá nhiều chiều

Càn Long đứng ở đỉnh cao của nhà Thanh: lãnh thổ rộng, kinh tế phồn thịnh, văn hoá cung đình rực rỡ. Nhưng đỉnh cao cũng là điểm bắt đầu đi xuống. Nhiều sử gia cho rằng chính những năm cuối của ông, với tham nhũng, chiến tranh tốn kém và sự khép kín, đã chuẩn bị cho những khó khăn của nhà Thanh suốt thế kỷ 19. Càn Long được táng ở Dụ Lăng trong khu Thanh Đông Lăng (Hà Bắc), miếu hiệu Cao Tông.

Góc nhìn hôm nay

• Xem gì: phế tích Viên Minh Viên ở Bắc Kinh với các mảnh đá Tây Dương lâu; Sơn trang Thừa Đức nơi ông tiếp Macartney; Dụ Lăng ở Thanh Đông Lăng; tranh của Castiglione ở Cố Cung.
• Đọc gì: Emperor Qianlong: Son of Heaven, Man of the World của Mark Elliott, tiểu sử ngắn và dễ đọc; bản dịch thư trả lời George III.
• Xem phim cho đúng: phim về Càn Long rất vui, nhưng hãy coi chuyện vi hành, cách cách, tình duyên là truyện, còn Hoà Thân, Kỷ Hiểu Lam thì có thật, dù tính cách trên phim đã được phóng tác.