Võ Tắc Thiên (624–705) là người phụ nữ duy nhất trong lịch sử Trung Hoa chính thức lên ngôi hoàng đế, xưng đế năm 690, đổi quốc hiệu từ Đường sang Chu, trị vì đến năm 705. Trước đó, bà đã nắm quyền gần ba mươi năm với tư cách hoàng hậu của Đường Cao Tông rồi thái hậu lâm triều. Sử cũ chép bà tàn nhẫn với đối thủ, nhưng cũng ghi nhận bà biết dùng người và giữ được đất nước ổn định; nhiều chi tiết đen tối nhất về bà chỉ xuất hiện ở nguồn đời sau và vẫn còn bị tranh cãi.
Con gái một thương nhân làm quan
Bà họ Võ, cha là Võ Sĩ Hoạch, một người buôn gỗ giàu có ở Tịnh Châu (vùng Sơn Tây) đã giúp Lý Uyên khi khởi binh, sau được làm quan to nhà Đường. Nơi sinh của bà, Trường An hay Lợi Châu (Quảng Nguyên, Tứ Xuyên), vẫn còn tranh luận. Khoảng năm 637, khi chừng 14 tuổi, bà được gọi vào cung làm tài nhân, một bậc thiếp thấp của Đường Thái Tông, được ban hiệu là "Võ Mị". Suốt hơn mười năm, bà không được thăng bậc.
Năm 649 Thái Tông mất. Theo lệ, các cung phi không có con phải xuất gia; bà vào chùa Cảm Nghiệp ở Trường An. Khoảng năm 650–651, Đường Cao Tông, con Thái Tông, đón bà trở lại cung. Chuyện con lấy thiếp của cha bị nho sĩ đời sau chê trách gay gắt, nhưng trong hoàng tộc nhà Đường, vốn mang nhiều ảnh hưởng thảo nguyên, điều đó không hiếm như ta tưởng.
Lên ngôi hoàng hậu năm 655
Trong hậu cung của Cao Tông lúc ấy có Vương hoàng hậu không có con và Tiêu thục phi đang được yêu. Võ thị nhanh chóng vượt cả hai. Năm 655, Cao Tông phế Vương hoàng hậu, lập Võ thị làm hoàng hậu, bất chấp sự phản đối của các đại thần lão thành như Trưởng Tôn Vô Kỵ (cậu của vua) và Chử Toại Lương. Những người phản đối sau đó lần lượt bị giáng chức, lưu đày.
Đây là chỗ cần dừng lại với lời buộc tội nặng nhất: bà tự tay giết con gái mới sinh của mình để đổ tội cho Vương hoàng hậu. Câu chuyện này có trong Tân Đường thư và Tư trị thông giám, đều soạn dưới thời Tống, hơn ba trăm năm sau. Cựu Đường thư, gần thời đó hơn, chỉ ghi công chúa chết sớm mà không quy tội. Vì vậy nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chuyện này chưa thể khẳng định, có thể là lời đồn được đưa vào sử sau này. Chuyện số phận bi thảm của Vương hoàng hậu và Tiêu thục phi thì được các nguồn chép thống nhất hơn.
"Nhị thánh": ba mươi năm cầm quyền sau rèm
Từ khoảng năm 660, Cao Tông bị chứng chóng mặt, mắt kém, nhiều việc triều chính giao cho hoàng hậu. Năm 674, vua xưng "Thiên hoàng", hoàng hậu xưng "Thiên hậu"; triều thần gọi chung là "Nhị thánh". Bà dâng "Kiến ngôn thập nhị sự" (mười hai việc nên làm), gồm khuyến nông, giảm thuế, bớt lao dịch, mở đường cho người dâng kiến nghị.
Năm 683 Cao Tông mất. Con bà là Lý Hiển lên ngôi (Trung Tông), chưa đầy hai tháng đã bị bà phế vì định trao quyền cho nhà vợ. Người con khác là Lý Đán (Duệ Tông) lên thay nhưng chỉ là hình thức; thái hậu trực tiếp lâm triều. Năm 684, Từ Kính Nghiệp khởi binh ở Dương Châu chống bà; nhà thơ Lạc Tân Vương viết bài hịch nổi tiếng kể tội bà. Cuộc nổi dậy bị dẹp trong vòng ba tháng. Tương truyền khi đọc hịch, bà không giận mà còn trách tể tướng để sót một người tài như thế.
Năm 690: hoàng đế nhà Chu
Để chuẩn bị lên ngôi, bà dùng cả tôn giáo lẫn ký hiệu. Các nhà sư dâng bản chú giải kinh Đại Vân, nói có một nữ nhân sẽ làm vua cõi Diêm Phù Đề. Bà tự đặt cho mình một chữ mới là "Chiếu" (曌), ghép từ "nhật", "nguyệt" và "không", ý mặt trời mặt trăng cùng chiếu trên bầu trời; chữ này cùng hơn chục "chữ Tắc Thiên" khác được ban hành, rồi bị bỏ sau khi bà mất.
Tháng 9 năm 690, bà lên ngôi hoàng đế, đặt quốc hiệu là Chu, tôn hiệu "Thánh Thần hoàng đế", lấy Lạc Dương (gọi là Thần Đô) làm trung tâm. Duệ Tông bị giáng làm "hoàng tự", đổi sang họ Võ. Bà 66 tuổi.
Bà làm được gì, sai ở đâu
| Mặt được ghi nhận | Mặt bị phê phán |
|---|---|
| Mở rộng khoa cử, tự hỏi thi thí sinh (một khởi điểm của thi Điện), lập thi võ cử năm 702 | Khuyến khích tố cáo bằng hòm thư mật; dùng các quan lại hà khắc như Lai Tuấn Thần, Chu Hưng, gây nhiều án oan |
| Dùng được người giỏi như Địch Nhân Kiệt, Diêu Sùng, Tống Cảnh, những người về sau làm nên thời Khai Nguyên | Sủng ái anh em Trương Dịch Chi, Trương Xương Tông, để họ lộng quyền những năm cuối |
| Dân số và số hộ tăng; không có loạn lớn trong nước | Chi phí khổng lồ cho chùa chiền, Minh Đường, tượng Phật |
| Kiềm chế được tầng lớp quý tộc cũ vùng Quan Lũng, mở cửa cho người xuất thân bình thường | Thanh trừng tôn thất họ Lý và các đại thần phản đối |
Một dấu tích còn đứng đến nay là tượng Phật Lô Xá Na cao khoảng 17 mét ở chùa Phụng Tiên, hang đá Long Môn (Lạc Dương), hoàn thành năm 675. Bia khắc ở đó ghi hoàng hậu đã góp hai vạn quan tiền son phấn cho công trình. Nhiều người tin gương mặt tượng mô phỏng chính bà, nhưng đó chỉ là truyền thuyết, không có bằng chứng.
Thoái vị và cái chết
Về già, bà phân vân giữa việc truyền ngôi cho cháu họ Võ (Võ Thừa Tự, Võ Tam Tư) hay trả lại cho con họ Lý. Theo sử, Địch Nhân Kiệt khuyên: cô cháu với mẹ con, ai thân hơn; lập con thì sau này được thờ trong thái miếu, lập cháu thì chưa từng nghe cháu thờ cô. Năm 698, bà đón Lý Hiển về lại làm thái tử.
Đầu năm 705, khi bà bệnh nặng, tể tướng Trương Giản Chi cùng các tướng cấm quân khởi binh, giết anh em họ Trương, ép bà nhường ngôi cho Trung Tông. Quốc hiệu Đường được khôi phục. Cuối năm ấy, bà mất ở Lạc Dương, khoảng 81 tuổi. Di chiếu bỏ đế hiệu, xưng "Tắc Thiên Đại Thánh hoàng hậu"; cái tên "Tắc Thiên" mà đời sau quen gọi chính là từ đây.
Bà được hợp táng với Cao Tông ở Càn Lăng, huyện Càn cũ, tỉnh Thiểm Tây, lăng duy nhất chôn hai hoàng đế. Trước lăng có tấm "Vô tự bi" (bia không chữ). Người đời sau giải thích đủ cách: bà tự cho công lao không lời nào tả hết, hay để người đời sau tự phán xét. Đó đều là suy đoán; về sau còn có người thời Tống, Kim khắc thêm chữ lên bia.
Sử gia nhìn bà thế nào
Sử cũ, do nam nho sĩ viết, phần lớn coi bà là kẻ cướp ngôi, "gà mái gáy sáng". Cựu Đường thư vẫn xếp bà vào phần bản kỷ, tức thừa nhận bà là người cầm quyền thực sự. Tư Mã Quang chê bà tàn khốc nhưng cũng nhận xét bà có tài "nắm quyền thưởng phạt, chế ngự thiên hạ" và biết dùng người giỏi.
Từ thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu nhìn lại: những thủ đoạn bị kể tội bà không khác mấy so với các hoàng đế nam tranh ngôi, và việc bà giữ đất nước ổn định suốt nửa thế kỷ là thực. Cũng có người cảnh báo điều ngược lại: đừng vì muốn "minh oan" mà xem nhẹ những án oan có thật. Cách đọc hợp lý là nhìn bà như một chính khách bậc thầy trong một hệ thống không dành chỗ cho phụ nữ, với cả tài năng lẫn sự tàn nhẫn mà hệ thống ấy đòi hỏi.
Góc nhìn hôm nay
- Xem gì: tượng Lô Xá Na ở hang đá Long Môn (Di sản Thế giới); Càn Lăng với Vô tự bi và hàng tượng đá sứ thần; Lạc Dương với di chỉ Minh Đường đã được dựng lại mô hình.
- Đọc gì: phần Tắc Thiên hoàng hậu bản kỷ trong Cựu Đường thư, đối chiếu với Tư trị thông giám để thấy cùng một sự kiện được kể khác nhau thế nào.
- Xem phim cho đúng: các phim truyền hình về Võ Tắc Thiên thường tô hồng chuyện tình cảm và hư cấu nhiều cuộc đấu trí trong cung; chuyện "thiên thư", "đổi mệnh" là sáng tác.
Câu hỏi thường gặp
Võ Tắc Thiên là ai?
Võ Tắc Thiên (624–705) là hoàng hậu của Đường Cao Tông, sau thành thái hậu lâm triều và năm 690 tự lên ngôi hoàng đế, lập nhà Chu. Bà là nữ hoàng đế chính thức duy nhất của Trung Hoa.
Võ Tắc Thiên làm vua bao nhiêu năm?
Bà ở ngôi hoàng đế 15 năm, từ 690 đến 705. Nếu tính cả thời hoàng hậu cùng nhiếp chính và thái hậu lâm triều thì bà nắm quyền khoảng nửa thế kỷ.
Võ Tắc Thiên có giết con gái mình không?
Chuyện này chỉ có trong các sách soạn thời Tống như Tân Đường thư và Tư trị thông giám; Cựu Đường thư không chép. Nhiều nhà sử học cho rằng chưa đủ căn cứ để khẳng định.
Vì sao gọi là Võ Tắc Thiên?
"Tắc Thiên" lấy từ tôn hiệu "Tắc Thiên Đại Thánh hoàng hậu" được dùng theo di chiếu khi bà mất. Tên riêng bà tự đặt là Võ Chiếu, với chữ "Chiếu" (曌) do bà tạo ra.
Võ Tắc Thiên được chôn ở đâu?
Bà được hợp táng cùng Đường Cao Tông ở Càn Lăng, tỉnh Thiểm Tây. Trước lăng có tấm bia không chữ nổi tiếng.
