Catherine Đại đế: nữ hoàng Nga và 15 năm thư từ với Voltaire

Catherine Đại đế (Ekaterina II, 1729–1796) là nữ hoàng Nga trong 34 năm, từ năm 1762 đến khi mất. Bà là một công chúa Đức nhỏ, lên ngôi bằng cuộc đảo chính lật đổ chính chồng mình, rồi trở thành người cai trị nổi tiếng nhất của nước Nga thế kỷ 18. Bà trao đổi thư từ với Voltaire suốt 15 năm, mua cả thư viện của ông và của Diderot, tự nhận mình là học trò của thời Khai sáng — trong khi chế độ nông nô ở Nga lại nặng nề nhất chính dưới triều bà.

Từ Sophie xứ Anhalt-Zerbst đến Ekaterina

Bà sinh ngày 2 tháng 5 năm 1729 ở Stettin (nay là Szczecin, Ba Lan), tên Sophie Friederike Auguste, con gái một vương hầu nhỏ của Phổ. Năm 1744, nữ hoàng Nga Elizaveta chọn cô gái 14 tuổi này làm vợ cho người cháu và cũng là người thừa kế, đại công tước Pyotr. Sophie sang Nga, cải sang Chính thống giáo, nhận tên Ekaterina Alekseyevna, và cưới Pyotr năm 1745.

Cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Theo hồi ký của chính Catherine (một nguồn có chủ ý biện minh cho bà), Pyotr trẻ con, mê lính Phổ, không quan tâm vợ. Trong gần hai mươi năm ở triều đình Elizaveta, Catherine đọc rất nhiều — Montesquieu, Voltaire, Tacitus, Bách khoa thư — học tiếng Nga, gầy dựng quan hệ với các sĩ quan cận vệ và quý tộc. Năm 1754, bà sinh con trai Pavel, người sau này lên ngôi.

Năm 1762: cuộc đảo chính sáu tháng sau khi chồng lên ngôi

Elizaveta mất cuối năm 1761, Pyotr lên ngôi với hiệu Pyotr III. Trong vài tháng, ông khiến nhiều người bất bình: rút khỏi cuộc chiến với Phổ, trả lại vùng đất đã chiếm, chuẩn bị chiến tranh vì quyền lợi của xứ Holstein quê ông, tỏ ra coi thường Giáo hội Chính thống. Ông cũng có ý định gạt bỏ vợ.

Ngày 28 tháng 6 năm 1762 (lịch cũ), với sự hỗ trợ của anh em nhà Orlov và các trung đoàn cận vệ, Catherine được tôn làm nữ hoàng ở Saint Petersburg. Pyotr III thoái vị không kháng cự. Vài ngày sau, ông chết khi đang bị giam ở Ropsha. Thông báo chính thức nói ông chết vì bệnh; nhiều người tin ông bị những người canh giữ, trong đó có Aleksei Orlov, giết. Catherine có ra lệnh hay không đến nay vẫn chưa có bằng chứng dứt khoát.

Bà không có chút dòng máu nào của các Sa hoàng Nga, lên ngôi bằng con đường hoàn toàn thiếu chính danh. Cả triều đại về sau của bà là nỗ lực bù đắp điều đó bằng thành tích.

Thư với Voltaire và những người bạn Khai sáng

Năm 1763, Catherine bắt đầu viết thư cho Voltaire, khi ấy đang ở Ferney gần biên giới Thuỵ Sĩ. Thư từ kéo dài đến khi ông mất năm 1778, khoảng 15 năm. Hai người chưa bao giờ gặp mặt. Voltaire ca ngợi bà hết lời, gọi bà là "Semiramis phương Bắc"; Catherine dùng ông như một cái loa để giới thiệu hình ảnh nước Nga văn minh với châu Âu. Các nhà nghiên cứu thường đọc những lá thư này như một màn ngoại giao văn hoá hai chiều: Voltaire có một nhà bảo trợ đầy quyền lực, Catherine có danh tiếng.

Với Denis Diderot, tổng biên tập Bách khoa thư, bà làm một việc được cả châu Âu khen: năm 1765, khi biết Diderot túng thiếu định bán thư viện để lo của hồi môn cho con gái, bà mua lại, nhưng cho ông giữ sách đến cuối đời và trả lương làm "thủ thư" cho chính thư viện ấy. Diderot sang Saint Petersburg năm 1773–1774, trò chuyện với bà gần như hằng ngày. Chính Catherine kể trong thư rằng ông hăng hái đến mức hay vỗ vào đùi bà khi tranh luận, nên bà phải kê một chiếc bàn ở giữa.

Sau khi Voltaire mất, Catherine mua thư viện của ông, khoảng gần bảy nghìn cuốn, nhiều cuốn có ghi chú tay của ông bên lề. Bộ sưu tập được chở bằng tàu về Saint Petersburg năm 1779 và hiện vẫn nằm ở Thư viện Quốc gia Nga.

Nakaz: một bản "chỉ dẫn" theo tinh thần Montesquieu

Năm 1767, Catherine triệu tập một Uỷ ban lập pháp gồm khoảng 560 đại biểu từ quý tộc, thị dân, nông dân nhà nước, các dân tộc khác nhau (trừ nông nô), để soạn bộ luật mới. Bà tự tay viết cho uỷ ban một bản Nakaz (Chỉ dẫn) dài, phần lớn chép và chuyển ý từ Tinh thần pháp luật của Montesquieu và Về tội và hình phạt của Cesare Beccaria: phản đối tra tấn, đề cao sự bình đẳng trước pháp luật, hạn chế án tử hình. Bản Nakaz bị cấm lưu hành ở Pháp vì bị coi là quá cấp tiến.

Uỷ ban họp hơn một năm, tranh luận nhiều, rồi bị tạm dừng năm 1768 khi chiến tranh với Ottoman nổ ra và không bao giờ hoàn thành bộ luật. Sử gia đánh giá giá trị lớn nhất của nó là tư liệu: lần đầu tiên các tầng lớp ở Nga nói ra những đòi hỏi của mình.

Những việc đã làm: giáo dục, nghệ thuật, y tế

• Giáo dục: năm 1764 lập Viện Smolny, trường nhà nước đầu tiên ở Nga cho con gái quý tộc; năm 1786 ban quy chế lập trường công ở các tỉnh.
• Nghệ thuật: năm 1764 mua lô tranh đầu tiên từ một nhà buôn Berlin, khởi đầu bộ sưu tập về sau thành Bảo tàng Hermitage.
• Y tế: năm 1768, bà mời bác sĩ người Anh Thomas Dimsdale sang và tự mình chịu chủng đậu mùa (kỹ thuật chủng trước khi có vắc-xin), rồi cho chủng cho con trai, để làm gương cho quý tộc.
• Quý tộc và thành thị: Hiến chương cho quý tộc năm 1785 xác nhận đặc quyền của họ; Hiến chương cho thành thị cùng năm tổ chức lại chính quyền đô thị.

Mặt tối: nông nô, Pugachev và chiến tranh

Khoảng một nửa dân số Nga là nông nô thuộc quyền chủ đất. Catherine viết về tự do, nhưng cần sự ủng hộ của giới quý tộc đã đưa bà lên ngôi. Dưới triều bà, chủ đất có quyền đày nông nô đi Siberia, nông nô bị cấm khiếu nại chủ, và chế độ nông nô được mở rộng sang những vùng trước đó chưa áp dụng.

Năm 1773, Yemelyan Pugachev, một người Cossack, tự xưng là Pyotr III còn sống và kêu gọi nông dân nổi dậy dọc sông Volga và vùng Ural. Cuộc nổi dậy lan rộng gần hai năm trước khi bị dập tắt năm 1775. Sau sự kiện này, Catherine thận trọng hơn hẳn với những ý tưởng cải cách xã hội. Cách mạng Pháp năm 1789 càng làm bà quay lưng với những người bạn Khai sáng một thời: năm 1790, tác giả Aleksandr Radishchev bị kết án vì cuốn sách tả cảnh khổ của nông nô.

Mở rộng lãnh thổ

Hai cuộc chiến với Đế quốc Ottoman (1768–1774 và 1787–1792) đưa nước Nga xuống tới bờ Biển Đen. Cùng với Phổ và Áo, Nga tham gia ba lần chia cắt Ba Lan – Litva (1772, 1793, 1795), xoá tên quốc gia này khỏi bản đồ châu Âu hơn một thế kỷ. Grigory Potemkin, người tình rồi cộng sự gần gũi nhất của bà, phụ trách các vùng đất mới ở phương nam. Chuyện "làng Potemkin" — những mặt tiền giả dựng lên để lừa nữ hoàng trong chuyến đi năm 1787 — phần lớn là lời đồn của đối thủ, bị phóng đại so với thực tế.

Cái chết và tiếng đời

Catherine mất ngày 17 tháng 11 năm 1796 (lịch mới) ở Tsarskoye Selo sau một cơn đột quỵ, 67 tuổi. Con trai bà, Pavel I, vốn không ưa mẹ, lên ngôi và chỉ vài tháng sau ban luật kế vị ưu tiên tuyệt đối nam giới, để không còn một người đàn bà nào lên ngôi như bà. Những câu chuyện tục tĩu về cái chết của bà lan truyền ở châu Âu là bịa đặt nhằm bôi nhọ, không có cơ sở nào.

Đánh giá về Catherine luôn có hai mặt. Bà là người cai trị thông minh, chăm chỉ (dậy từ sáng sớm để làm việc), đưa nước Nga thành cường quốc châu Âu và đỡ đầu văn hoá. Nhưng "chủ nghĩa chuyên chế khai sáng" của bà dừng lại ở cánh cửa trang trại của giới chủ đất. Câu hỏi các sử gia vẫn đặt ra là bà có thể làm khác được không, khi ngai vàng của bà phụ thuộc vào chính giới quý tộc ấy.

Còn gì để xem hôm nay

• Saint Petersburg: Bảo tàng Hermitage trong Cung điện Mùa Đông; thư viện Voltaire ở Thư viện Quốc gia Nga; Viện Smolny.
• Tsarskoye Selo (Pushkin): Cung điện Ekaterina và công viên, nơi bà sống những mùa hè cuối đời.
• Đọc thêm: Isabel de Madariaga, Russia in the Age of Catherine the Great; Simon Dixon, Catherine the Great; hồi ký của chính bà (đọc với con mắt phê phán).