Charlemagne (Karl Đại đế, khoảng 742–814) là vua người Frank từ năm 768, vua người Lombard từ năm 774, và được Giáo hoàng Leo III đội vương miện hoàng đế tại Rome trong lễ Giáng sinh năm 800. Lần đầu tiên sau hơn ba thế kỷ, Tây Âu lại có một hoàng đế. Vương quốc ông gom lại trải từ Bắc Hải đến miền trung Italia, và cuộc chấn hưng văn hoá dưới triều ông đã giữ lại phần lớn văn bản Latin cổ điển mà ta còn đọc được ngày nay.
Con trai của vị vua đầu tiên nhà Carolingian
Ông sinh khoảng năm 742 (năm sinh còn tranh cãi, có ý kiến cho là 747 hoặc 748), con trưởng của Pepin Lùn. Dòng họ của ông vốn là các "quản gia cung điện" nắm thực quyền dưới các vua nhà Merovingian đã yếu thế. Năm 751, Pepin được Giáo hoàng ủng hộ để phế vị vua Merovingian cuối cùng và tự lên ngôi — lần đầu tiên Giáo hội can dự vào việc lập vua của người Frank. Mối quan hệ giữa ngai vàng Frank và Giáo hoàng bắt đầu từ đây.
Khi Pepin mất năm 768, theo tục lệ Frank, vương quốc được chia cho hai con trai là Charles và Carloman. Hai anh em không ưa nhau. Năm 771, Carloman mất đột ngột, và Charles nắm toàn bộ vương quốc.
Mở rộng vương quốc: những quyết định lớn
Gần như năm nào trong gần ba mươi năm đầu trị vì, Charlemagne cũng có chiến dịch. Ông đánh người Lombard ở Italia theo lời cầu cứu của Giáo hoàng và tự xưng vua Lombard năm 774. Ông chinh phục người Saxon ở miền bắc nước Đức ngày nay qua hơn ba mươi năm chiến tranh (772–804), kèm cưỡng ép cải đạo. Sử chép năm 782 ở Verden, hàng nghìn người Saxon bị hành quyết — một vết đen mà các nhà sử học không bỏ qua khi đánh giá ông. Ông cũng tiêu diệt vương quốc của người Avar ở vùng Pannonia, thu được kho báu lớn, và lập một vùng biên phía nam dãy Pyrenees.
Còn một thất bại nhỏ lại thành nổi tiếng: năm 778, đội hậu quân của ông bị phục kích ở đèo Roncevaux trên dãy Pyrenees. Ba thế kỷ sau, sự kiện này thành thiên anh hùng ca Bài ca Roland, nơi kẻ thù đã bị đổi thành người Hồi giáo và Charlemagne thành vị vua râu trắng hai trăm tuổi — một ví dụ rõ về cách văn chương biến đổi lịch sử.
Ngày Giáng sinh năm 800 ở Rome
Năm 799, Giáo hoàng Leo III bị một nhóm quý tộc Rome tấn công giữa đường và bị cáo buộc nhiều tội. Ông chạy sang cầu cứu Charlemagne ở Paderborn. Năm 800, Charlemagne đến Rome, chủ trì một cuộc điều tra; Leo tuyên thệ chứng minh mình vô tội.
Hai ngày sau, ngày 25 tháng 12, trong thánh lễ Giáng sinh tại vương cung thánh đường Thánh Phêrô, Leo III đặt vương miện lên đầu Charlemagne, và dân chúng tung hô ông là hoàng đế của người La Mã.
Charlemagne có biết trước không?
Einhard, người viết tiểu sử và sống trong triều ông, kể rằng Charlemagne nói nếu biết trước ý định của Giáo hoàng thì hôm ấy ông đã không vào nhà thờ, dù là ngày lễ lớn. Sử gia không tin hẳn câu này: một sự kiện như vậy khó mà không được chuẩn bị trước. Cách giải thích phổ biến là Charlemagne muốn danh hiệu, nhưng không muốn mang tiếng nhận vương miện từ tay Giáo hoàng — vì như thế ngầm hiểu Giáo hoàng là người ban ngôi hoàng đế. Về sau, năm 813, ông tự tay đội vương miện cho con trai là Louis ở Aachen, không cần có Giáo hoàng.
Vấn đề với Byzantine
Ở Constantinople đã có một hoàng đế La Mã, hay đúng hơn là một nữ hoàng, Irene, đang trị vì. Với người Byzantine, việc Rome tôn một vua "man di" làm hoàng đế là trái phép. Phải đến năm 812, hoàng đế Byzantine Michael I mới chịu công nhận Charlemagne là hoàng đế, đổi lấy việc Charlemagne trả lại một số vùng đất tranh chấp ở bờ Adriatic.
Phục hưng Carolingian: chữ viết và sách vở
Charlemagne lo rằng giới tu sĩ của ông viết Latin sai, đọc kinh không hiểu. Ông mời học giả từ khắp nơi về triều: Alcuin từ York (Anh), Paulus Diaconus từ Italia, Theodulf từ Tây Ban Nha. Alcuin đứng đầu trường học trong cung. Một đạo lệnh khoảng năm 789 yêu cầu các tu viện và nhà thờ lớn lập trường dạy trẻ em đọc, học thánh ca, tính toán, ngữ pháp.
Các xưởng chép sách ở tu viện chép lại hàng loạt sách cổ, kể cả tác phẩm ngoại giáo của Cicero, Virgil, Caesar. Phần lớn văn bản Latin cổ điển ta còn có ngày nay đã đi qua tay những người chép sách thời này. Họ dùng một kiểu chữ mới, gọn và rõ, gọi là chữ thường Carolingian (Carolingian minuscule). Các học giả thời Phục hưng Italia nhầm đó là chữ La Mã cổ và bắt chước theo, rồi các thợ in lấy làm mẫu — nên những chữ cái thường bạn đang đọc trên màn hình là hậu duệ trực tiếp của chữ viết thời Charlemagne.
Điều lạ là chính Charlemagne viết rất khó. Einhard kể ông hay để bảng sáp dưới gối để tập viết lúc rảnh, nhưng vì bắt đầu quá muộn nên tiến bộ ít. Ông đọc được, nói thông Latin, hiểu tiếng Hy Lạp, và rất thích nghe đọc sách sử, sách của Augustine trong bữa ăn.
Cai trị một vương quốc không có kinh đô cố định
Vương quốc Frank không có bộ máy hành chính tập trung như La Mã. Charlemagne cai trị qua khoảng vài trăm bá tước ở các địa phương, giám sát bằng những cặp sứ giả của vua (missi dominici), thường là một tu sĩ và một quý tộc, đi tuần tra và truyền đạt sắc lệnh (capitularia). Triều đình di chuyển liên tục giữa các cung điện, cho đến những năm cuối đời ông ở hẳn tại Aachen, nơi có suối nước nóng ông thích bơi.
Ông cũng cải cách tiền tệ: một pound bạc đúc thành 240 đồng denier, với đơn vị trung gian là solidus (12 denier). Hệ thống "pound – shilling – penny" của nước Anh, dùng đến tận năm 1971, có gốc từ cải cách này.
Con người qua mắt Einhard
Cuốn Đời Charlemagne (Vita Karoli Magni) của Einhard là nguồn quan trọng nhất về con người ông. Einhard viết theo khuôn mẫu tiểu sử hoàng đế của Suetonius, nên cần đọc với dè dặt. Ông tả Charlemagne cao lớn, mắt to, giọng hơi cao so với vóc người, thích săn bắn và bơi lội, ăn uống điều độ, ghét say rượu. Khi các nhà khoa học đo bộ xương được cho là của ông ở Aachen năm 2010, họ ước tính chiều cao khoảng 1,84 m — rất cao so với người cùng thời, khớp với lời Einhard.
Đời sống gia đình ông phức tạp: ông có ít nhất bốn người vợ chính thức kế tiếp nhau và nhiều thiếp, khoảng mười tám người con. Ông giữ các con gái ở bên mình, không cho lấy chồng — Einhard nhắc chuyện này với vẻ ngượng ngùng.
Cái chết và đế chế chia ba
Charlemagne mất ngày 28 tháng 1 năm 814 ở Aachen, khoảng 72 tuổi, và được chôn trong nhà nguyện cung điện của ông. Chỉ một người con trai hợp pháp còn sống là Louis Mộ đạo kế vị. Sau khi Louis mất, ba người cháu đánh nhau, rồi ký Hiệp ước Verdun năm 843, chia đế chế làm ba phần. Phần phía tây về sau phát triển thành nước Pháp, phần phía đông thành vùng các nước nói tiếng Đức; dải đất ở giữa trở thành vùng tranh chấp suốt nhiều thế kỷ.
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| khoảng 742 | Sinh, con trưởng của Pepin Lùn |
| 768 | Cùng em là Carloman kế vị vua Frank |
| 771 | Carloman mất, Charlemagne cai trị một mình |
| 774 | Làm vua người Lombard |
| 778 | Hậu quân bị phục kích ở Roncevaux |
| 25/12/800 | Được Leo III đội vương miện hoàng đế ở Rome |
| 812 | Byzantine công nhận danh hiệu hoàng đế |
| 814 | Mất ở Aachen |
| 843 | Hiệp ước Verdun chia đế chế |
Hai dân tộc cùng nhận một ông vua
Người Pháp gọi ông là Charlemagne, người Đức gọi là Karl der Große, và cả hai đều coi ông là vua của mình. Năm 1165, theo sáng kiến của hoàng đế Frederick Barbarossa, ông được một giáo hoàng đối lập phong thánh ở Aachen; Toà Thánh không chính thức công nhận việc này, dù vẫn để Aachen giữ lệ tôn kính ông. Sử gia hiện nay nhìn ông như một nhà chinh phục tàn nhẫn đồng thời là người đỡ đầu văn hoá có tầm nhìn; đế chế của ông không tồn tại lâu, nhưng ý niệm về một "hoàng đế phương Tây" và mối ràng buộc giữa vương quyền với Giáo hoàng thì kéo dài đến tận thời Napoleon.
Còn gì để xem hôm nay
- Aachen (Đức): nhà nguyện cung điện hình bát giác, nay là phần lõi của nhà thờ lớn Aachen, di sản thế giới đầu tiên của nước Đức; trên tầng lầu có chiếc ngai đá đơn sơ, nơi hơn ba mươi vua Đức đăng quang từ năm 936 đến 1531.
- Paris: bản thảo chép tay thời Carolingian ở Thư viện Quốc gia Pháp; tượng Charlemagne cưỡi ngựa trước nhà thờ Đức Bà.
- Đọc thêm: Einhard, Đời Charlemagne; Rosamond McKitterick, Charlemagne: The Formation of a European Identity.
Câu hỏi thường gặp
Charlemagne là ai?
Charlemagne là vua người Frank từ năm 768 và hoàng đế từ năm 800, người thống nhất phần lớn Tây Âu dưới một vương quyền. Ông nổi tiếng với các cuộc chinh phạt, việc được Giáo hoàng đội vương miện và cuộc chấn hưng văn hoá gọi là Phục hưng Carolingian.
Charlemagne được đội vương miện hoàng đế năm nào?
Ngày 25 tháng 12 năm 800, trong thánh lễ Giáng sinh tại vương cung thánh đường Thánh Phêrô ở Rome, do Giáo hoàng Leo III đội. Byzantine chỉ công nhận danh hiệu này năm 812.
Charlemagne có biết chữ không?
Ông đọc được và nói thông tiếng Latin, nhưng viết rất khó. Theo Einhard, ông để bảng sáp dưới gối để tập viết, song vì học muộn nên không tiến bộ nhiều.
Vì sao cả Pháp và Đức đều nhận Charlemagne?
Vì vương quốc của ông bao trùm lãnh thổ của cả hai nước ngày nay. Sau Hiệp ước Verdun năm 843, đế chế chia ba; phần tây thành nền móng của Pháp, phần đông thành nền móng của các nước nói tiếng Đức.
Chữ thường Carolingian là gì?
Là kiểu chữ viết tay gọn, rõ, có chữ hoa và chữ thường phân biệt, phổ biến trong các xưởng chép sách thời Charlemagne. Các học giả Phục hưng bắt chước nó, rồi thợ in lấy làm mẫu, nên chữ thường trong bảng chữ cái Latin ngày nay là hậu duệ của nó.
