Chế Bồng Nga là ai: vị vua Champa hùng mạnh nhất trong sử Việt

Chế Bồng Nga là vua Champa trị vì khoảng 1360–1390, được sử Việt ghi nhận là vị vua Chăm hùng mạnh nhất từng đối đầu với Đại Việt. Trong khoảng ba mươi năm, ông nhiều lần đưa quân ra Bắc, có lần vào tới kinh thành Thăng Long năm 1371, khiến triều Trần đang suy phải nhiều phen chạy tránh. Ông tử trận năm 1390 trên sông Hải Triều. Sau ông, Champa không bao giờ lấy lại được thế mạnh như vậy nữa. Phần lớn những gì ta biết về ông đến từ sử Việt và sử Minh, tức là từ phía đối thủ và người ngoài, nên cần đọc cẩn thận.

Một cái tên, nhiều cách gọi

"Chế Bồng Nga" là tên phiên âm trong Đại Việt sử ký toàn thư. Chữ "Chế" trong tên nhiều vua Chăm theo sử Việt được cho là phiên từ một danh hiệu quý tộc của người Chăm. Sử nhà Minh ghi vua Champa thời này là A Đáp A Giả, người từ năm 1369 bắt đầu sai sứ sang triều cống nhà Minh. Biên niên sử của người Chăm (viết muộn, nhiều chỗ không khớp niên đại) có một vị vua Po Binasuor trị vì vào khoảng thời gian tương ứng; nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất ông với Chế Bồng Nga, nhưng việc đồng nhất này chưa thật chắc chắn.

Bia ký Champa thế kỷ 14 còn lại rất ít, và chưa có bia nào kể về các chiến dịch của ông. Vì vậy, hình ảnh Chế Bồng Nga ngày nay chủ yếu do sử Việt vẽ nên.

Champa và Đại Việt giữa thế kỷ 14

Muốn hiểu vì sao Chế Bồng Nga mạnh, phải nhìn vào đối thủ. Đầu thế kỷ 14, nhà Trần đã lấy được châu Ô, châu Lý (vùng Quảng Trị, Huế ngày nay) qua cuộc hôn nhân của công chúa Huyền Trân với vua Chế Mân năm 1306. Người Chăm chưa bao giờ coi đó là chuyện đã xong.

Đến giữa thế kỷ 14, nhà Trần suy yếu rõ dưới thời vua Trần Dụ Tông (1341–1369): triều chính lỏng lẻo, đói kém, nổi loạn. Sau khi Dụ Tông mất, Dương Nhật Lễ lên ngôi rồi bị phế năm 1370. Theo Toàn thư, mẹ của Nhật Lễ chạy sang Champa, xúi Chế Bồng Nga đánh Đại Việt. Champa lúc ấy có một vị vua giỏi tổ chức, và Đại Việt có một triều đình rối ren: đó là điều kiện cho ba mươi năm sóng gió.

Những lần ra Bắc theo sử chép

Ở đây chỉ nêu mốc và kết quả, không đi vào diễn biến từng trận:

Cuộc thân chinh và cái chết của Trần Duệ Tông năm 1377 có bài riêng trong chuyên mục các vua Trần. Điều đáng nói ở đây là phía Champa: một vương quốc nhỏ hơn về dân số đã chủ động tấn công, nhiều lần vào sâu tới kinh đô đối phương, điều mà ngay cả những đế quốc lớn thời trước cũng không dễ làm được.

Ông mạnh nhờ đâu

Không có văn bản Chăm nào giải thích, nên các nhà nghiên cứu suy luận từ hoàn cảnh:

• Đánh bằng đường biển và đường sông: người Chăm giỏi đi biển. Quân Chiêm nhiều lần vào cửa biển rồi ngược sông, đánh nhanh rồi rút, khiến quân Trần khó đón đầu.
• Chọn đúng lúc đối phương yếu: các lần đánh lớn đều rơi vào thời triều Trần lục đục: sau Dụ Tông, sau Nhật Lễ, sau cái chết của Duệ Tông.
• Ngoại giao với nhà Minh: Champa triều cống nhà Minh đều đặn, nhiều lần dâng voi, và có lúc tố cáo Đại Việt với triều Minh. Nhà Minh dù không can thiệp quân sự nhưng tạo ra một thế cân bằng mà Đại Việt phải dè chừng.
• Dùng người bất mãn bên kia: theo Toàn thư, có những người Việt, kể cả một số người trong hoàng tộc Trần, chạy sang hoặc theo phía Champa trong thời rối ren này.

Cái chết trên sông Hải Triều

Tháng Giêng năm Canh Ngọ (đầu năm 1390), Chế Bồng Nga lại đem thuyền ra Bắc. Triều Trần giao cho tướng Trần Khát Chân chặn đánh ở sông Hải Triều, khúc sông Luộc ngày nay, vùng giáp ranh Hưng Yên và Thái Bình cũ. Toàn thư chép rằng một tiểu thần của Chế Bồng Nga tên Ba Lậu Kê, vì bị trách phạt, đã trốn sang quân Trần và chỉ cho biết chiếc thuyền sơn xanh là thuyền của vua Chiêm. Quân Trần tập trung bắn vào thuyền ấy, Chế Bồng Nga trúng đạn và chết.

Sau đó, tướng của ông là La Ngai (có sách đọc là La Khải) đem quân về nước, tự lập làm vua. Các con của Chế Bồng Nga sợ bị hại, chạy sang Đại Việt. Từ đây, Champa không còn tấn công lớn ra Bắc nữa; ngược lại, ngay đầu thế kỷ 15 nhà Hồ đã lấy thêm được đất Chiêm Động, Cổ Lũy (vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi).

Sử Việt và sử gia hiện đại nhìn ông thế nào

Sử thần nhà Lê, nhà Nguyễn viết về Chế Bồng Nga từ góc nhìn của triều đình Đại Việt, gọi quân Chăm bằng những từ ngữ nặng nề của thời ấy. Họ dùng các trận thua trước ông như bằng chứng cho sự suy đồi của nhà Trần cuối, và cho sự vươn lên của Hồ Quý Ly.

Học giả Pháp Georges Maspero, trong cuốn Le Royaume de Champa (Vương quốc Champa, 1928), coi Chế Bồng Nga là một trong những vị vua lớn nhất của Champa, người đã đưa vương quốc tới đỉnh cao cuối cùng. Các nhà nghiên cứu Việt Nam và quốc tế ngày nay thường nhìn ông như một nhà lãnh đạo quân sự có tài, biết tận dụng thời cơ, nhưng những thắng lợi của ông dựa nhiều vào cá nhân, nên khi ông mất thì sụp đổ theo. Dù nhìn từ phía nào, ông là nhân vật không thể bỏ qua khi tìm hiểu cuối đời Trần.

Champa sau Chế Bồng Nga

Thế kỷ 15 là thời Champa suy giảm. Năm 1471, vua Lê Thánh Tông chiếm kinh đô Vijaya. Phần còn lại của Champa tồn tại thêm vài thế kỷ ở vùng Kauthara, Panduranga (vùng Nha Trang, Phan Rang, Phan Thiết ngày nay) cho đến thế kỷ 19. Người Chăm ngày nay vẫn giữ tiếng nói, chữ viết, lễ hội Katê và các đền tháp của tổ tiên.

Góc nhìn hôm nay

• Xem gì: Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất thế giới; tháp Bánh Ít và các tháp vùng Bình Định xưa, nơi từng là kinh đô Vijaya (Đồ Bàn); tháp Pô Klông Garai ở Phan Rang, xây khoảng cuối thế kỷ 13 – đầu thế kỷ 14, gần thời Chế Bồng Nga nhất.
• Đọc gì: các đoạn về đời Trần Dụ Tông, Nghệ Tông, Duệ Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư; Vương quốc Champa của Maspero (có bản dịch tiếng Việt); các nghiên cứu về lịch sử Champa của Po Dharma.
• Cách đọc nguồn: khi đọc về một nhân vật chỉ được kể qua sử của đối thủ, hãy tách phần sự kiện (năm, nơi) khỏi phần lời bình; phần sự kiện thường đáng tin hơn phần đánh giá.