Cyrus Đại đế (Cyrus II, khoảng 600/590–530 TCN) là người lập ra đế quốc Ba Tư Achaemenid, chinh phục Media, Lydia và Babylon trong khoảng hai mươi năm. Ông được nhiều dân tộc nhớ tới không chỉ vì chiến thắng, mà vì cách đối xử với người bị chinh phục: để họ giữ tôn giáo, trả tượng thần về đền, cho người bị lưu đày về quê. Trụ Cyrus, một ống trụ bằng đất nung khắc chữ hình nêm tìm thấy ở Babylon năm 1879, là bằng chứng nổi tiếng nhất về chính sách ấy, dù ý nghĩa của nó thường bị thổi phồng.
Xuất thân: giữa sử liệu và truyền thuyết
Cyrus thuộc dòng vua cai quản xứ Anshan, ở vùng Fars, tây nam Iran ngày nay, khi ấy chịu thần phục người Media. Trên Trụ Cyrus, ông tự giới thiệu là con của Cambyses, cháu của Cyrus, chắt của Teispes, đều là "vua của Anshan". Đó là phần chắc chắn.
Phần còn lại phần nhiều đến từ sử gia Hy Lạp Herodotus (thế kỷ 5 TCN). Ông kể mẹ của Cyrus là Mandane, con gái vua Media Astyages. Astyages nằm mộng thấy cháu mình sẽ cướp ngôi, bèn ra lệnh giết đứa bé; người được giao việc thương tình giao cho một người chăn cừu nuôi. Lớn lên, cậu bé bộc lộ dáng vẻ của vua và được nhận ra. Herodotus cũng thừa nhận đã nghe nhiều dị bản khác nhau. Kiểu truyện "đứa trẻ bị bỏ rơi lớn lên làm vua" có ở nhiều nền văn hoá, nên giới nghiên cứu coi đây là truyền thuyết.
Hai mươi năm dựng đế quốc
Ở đây chỉ nêu mốc và kết quả:
| Khoảng năm (TCN) | Sự kiện |
|---|---|
| 559 | Cyrus kế vị cha làm vua Anshan |
| khoảng 550 | Thắng vua Media Astyages, chiếm kinh đô Ecbatana; theo Biên niên sử Nabonidus, quân Media nổi lên chống chính vua mình |
| khoảng 547–546 | Chinh phục vương quốc Lydia của vua Croesus giàu có ở Tiểu Á, rồi các thành Hy Lạp ven biển |
| 539 | Vào Babylon gần như không phải đánh; vua Nabonidus bị bắt |
| 530 | Mất trong chiến dịch ở vùng Trung Á |
Khi ông mất, đế quốc trải từ biển Aegean đến vùng Trung Á, lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Hệ thống tỉnh, đường sá, trạm ngựa nổi tiếng chủ yếu do người kế nghiệp về sau là Darius I tổ chức; câu chuyện về bộ máy ấy đã có ở bài về đế chế Ba Tư. Bài này nói về chính con người Cyrus.
Trụ Cyrus nói gì
Năm 1879, nhà khảo cổ Hormuzd Rassam, làm việc cho Bảo tàng Anh, tìm thấy ở Babylon một vật hình thùng tròn bằng đất nung, dài khoảng 23 cm, kín chữ hình nêm Akkad. Đó là Trụ Cyrus (Cyrus Cylinder), nay ở Bảo tàng Anh, London. Nó được chôn vào móng tường thành Babylon, theo lệ của các vua Lưỡng Hà khi xây sửa công trình.
Nội dung, tóm tắt theo các bản dịch chuẩn:
- Vua Babylon trước, Nabonidus, bị kể là đã xúc phạm thần Marduk, bắt dân lao dịch nặng nề.
- Marduk tìm một vị vua công chính, chọn Cyrus, cho ông vào Babylon "không giao chiến".
- Cyrus tự xưng "vua của thế giới, vua vĩ đại, vua của Babylon", nói rằng ông đã chấm dứt cảnh khổ của dân Babylon.
- Ông trả các tượng thần về đền ở nhiều thành, tập hợp những cư dân của các nơi ấy và đưa họ về chỗ ở cũ.
Năm 2010, Bảo tàng Anh xác định được hai mảnh bia đất nung khác có cùng đoạn văn, nghĩa là văn bản này đã được sao chép và phổ biến rộng rãi, không chỉ chôn trong móng tường.
Có phải "bản tuyên ngôn nhân quyền đầu tiên"?
Từ nửa sau thế kỷ 20, Trụ Cyrus thường được giới thiệu là "bản hiến chương nhân quyền đầu tiên của nhân loại". Một bản sao còn được đặt ở trụ sở Liên Hợp Quốc tại New York. Các nhà nghiên cứu Lưỡng Hà, kể cả người phụ trách hiện vật ở Bảo tàng Anh, thận trọng hơn nhiều:
- Văn bản theo đúng khuôn mẫu tuyên truyền của các vua Lưỡng Hà trước đó: chê vua cũ, tự nhận được thần chọn, kể việc tu sửa đền đài. Vua Assyria Ashurbanipal cũng có văn bản tương tự, và chính Trụ Cyrus có nhắc tên ông.
- Không có chữ nào về "quyền" theo nghĩa hiện đại, không có khái niệm tự do tôn giáo cho mọi người.
- Câu "dân bị đày được về quê" chỉ nói về các cộng đồng gắn với đền thờ trong vùng Lưỡng Hà, không nêu tên dân tộc nào khác.
Điều có thể nói chắc là: Cyrus chọn chính sách dung hoà với tầng lớp tư tế và dân địa phương thay vì trừng phạt, tàn phá. Đó là lựa chọn chính trị khôn ngoan và hiếm thấy ở thời đó, không cần thổi phồng thành tuyên ngôn hiện đại.
Người Do Thái và hình ảnh "vị vua được xức dầu"
Lý do lớn khiến Cyrus nổi tiếng ở phương Tây là Kinh Thánh Hebrew. Sách Ezra chép rằng năm đầu tiên làm vua Babylon, Cyrus ra chiếu cho người Do Thái bị lưu đày ở Babylon từ thời Nebuchadnezzar được trở về Jerusalem, xây lại đền thờ, và trả lại các đồ thờ bằng vàng bạc. Sách Isaiah gọi ông là "người được xức dầu" của Thiên Chúa, một danh xưng không dành cho bất cứ vị vua ngoại bang nào khác.
Trụ Cyrus không nhắc tên người Do Thái, nhưng chính sách mà Kinh Thánh mô tả khớp với tinh thần của nó. Các học giả vẫn bàn về việc văn bản chiếu chỉ trong sách Ezra giữ nguyên lời gốc đến đâu, nhưng phần đông chấp nhận rằng có một cuộc hồi hương được nhà Ba Tư cho phép.
Ở Hy Lạp, Xenophon viết cuốn Cyropaedia (Sự giáo dục của Cyrus) khoảng thế kỷ 4 TCN, dựng Cyrus thành hình mẫu ông vua lý tưởng. Đây là sách nửa triết lý nửa tiểu thuyết, không phải sử ký, nhưng ảnh hưởng tới cả các nhà tư tưởng thời Phục Hưng như Machiavelli.
Cái chết và lăng Pasargadae
Về cái chết của Cyrus, các nguồn cổ không thống nhất. Herodotus kể ông tử trận khi đánh tộc du mục Massagetae ở phía đông biển Caspi, do nữ hoàng Tomyris lãnh đạo, và tự nhận đó chỉ là một trong nhiều câu chuyện. Xenophon lại kể ông mất êm đềm trên giường ở quê nhà, dặn dò các con. Phần lớn sử gia nghiêng về việc ông mất trong một chiến dịch ở Trung Á năm 530 TCN.
Ông được an táng ở Pasargadae, kinh đô do chính ông xây trên cao nguyên Fars. Lăng là một ngôi nhà đá có mái dốc, đặt trên sáu bậc đá lớn, đơn giản đến bất ngờ so với tầm vóc của người nằm trong đó. Các sử gia thời Alexander Đại đế như Arrian kể rằng Alexander tới thăm lăng, thấy bị kẻ trộm phá thì ra lệnh tu sửa. Ngày nay lăng còn đứng, là trung tâm của Di sản Thế giới Pasargadae (công nhận năm 2004), ở tỉnh Fars, Iran.
Sử gia đánh giá ra sao
Các nguồn cổ ít khi đồng thanh như với Cyrus: người Ba Tư gọi ông là "cha"; Herodotus chép rằng người Ba Tư phân biệt Cyrus là "cha", Cambyses là "chủ", Darius là "người buôn" vì đặt thuế. Kinh Thánh ca ngợi ông; Xenophon lý tưởng hoá ông.
Các nhà nghiên cứu hiện đại nhắc ba điều. Một, phần lớn hình ảnh tốt đẹp đến từ chính tuyên truyền của Cyrus và từ những dân tộc được ông đối xử tốt; những người bị ông đánh bại thì ít để lại tiếng nói. Hai, chính sách khoan dung của ông là công cụ cai trị hiệu quả cho một đế quốc nhiều dân tộc, không phải lòng tốt thuần tuý. Ba, dù vậy, so với các đế quốc cùng thời hay trước đó như Assyria, nổi tiếng với chính sách lưu đày cả dân tộc, cách làm của Cyrus vẫn là một bước khác biệt rõ rệt.
Góc nhìn hôm nay
- Xem gì: Trụ Cyrus ở phòng trưng bày Trung Đông, Bảo tàng Anh (London); khu Pasargadae với lăng Cyrus ở tỉnh Fars, Iran, gần Persepolis của các vua sau.
- Đọc gì: bản dịch Trụ Cyrus của Irving Finkel (Bảo tàng Anh) có sẵn trực tuyến; quyển I sách Lịch sử của Herodotus; sách Ezra chương 1 và Isaiah chương 45 trong Kinh Thánh.
- Cách đọc nguồn: mỗi lần thấy câu "Cyrus nói rằng…" trên mạng, hãy kiểm xem câu đó có trong bản dịch Trụ Cyrus hay không. Nhiều "trích dẫn" phổ biến là bản phóng tác hiện đại, không có trong văn bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
Cyrus Đại đế là ai?
Cyrus Đại đế (Cyrus II, mất năm 530 TCN) là vua Ba Tư, người lập đế quốc Achaemenid. Ông chinh phục Media, Lydia và Babylon, tạo nên đế quốc lớn nhất thế giới thời đó.
Trụ Cyrus là gì?
Đó là một ống trụ bằng đất nung khắc chữ hình nêm Akkad, tìm thấy ở Babylon năm 1879, nay ở Bảo tàng Anh. Văn bản kể Cyrus được thần Marduk chọn, vào Babylon hoà bình, trả tượng thần và cho dân về quê cũ.
Trụ Cyrus có phải bản tuyên ngôn nhân quyền đầu tiên không?
Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng không. Văn bản theo khuôn mẫu tuyên truyền của các vua Lưỡng Hà, không nói về quyền con người theo nghĩa hiện đại, dù phản ánh một chính sách khoan dung thật.
Vì sao người Do Thái nhớ ơn Cyrus?
Theo Kinh Thánh, Cyrus cho người Do Thái bị lưu đày ở Babylon trở về Jerusalem và xây lại đền thờ. Sách Isaiah gọi ông là "người được xức dầu" của Thiên Chúa.
Lăng Cyrus ở đâu?
Lăng Cyrus ở Pasargadae, tỉnh Fars, Iran: một ngôi nhà đá mái dốc trên sáu bậc đá. Khu Pasargadae được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 2004.
