Shah Jahan (1592–1666) là hoàng đế thứ năm của đế quốc Mogul ở Ấn Độ, trị vì từ năm 1628 đến 1658. Ông được nhớ trước hết là người xây Taj Mahal ở Agra để làm lăng cho người vợ yêu Mumtaz Mahal, mất năm 1631 khi sinh đứa con thứ mười bốn. Thời ông là đỉnh cao của kiến trúc và nghệ thuật Mogul, với cả Thành Đỏ và thánh đường Jama Masjid ở Delhi. Nhưng cuối đời ông bị chính con trai là Aurangzeb giành ngôi và giam lỏng tám năm trong pháo đài Agra cho đến khi mất.
Hoàng tử Khurram
Shah Jahan tên khi sinh là Khurram, nghĩa là "vui vẻ", con của hoàng đế Jahangir và cháu nội Akbar Đại đế. Theo hồi ký của chính Jahangir, ông nội Akbar rất quý cậu bé và cho nuôi bên mình. Khurram sớm nổi bật nhờ tài cầm quân ở vùng Deccan và Mewar; năm 1617 ông được cha ban danh hiệu "Shah Jahan", nghĩa là "vua của thế giới".
Năm 1612, ông cưới Arjumand Banu Begum, cháu gái của hoàng hậu Nur Jahan đầy quyền lực. Bà được ban hiệu Mumtaz Mahal, "người được chọn của cung điện". Các sử gia trong triều đều ghi bà là người bạn đời thân thiết, đi theo chồng cả trong các chiến dịch. Shah Jahan có những người vợ khác, nhưng các con nối dõi gần như đều do Mumtaz sinh ra.
Những năm cuối đời Jahangir, quan hệ cha con xấu đi, Khurram nổi loạn (1622–1626) và thất bại, phải gửi hai con trai làm con tin. Khi Jahangir mất năm 1627, nhờ sự giúp sức của cha vợ là Asaf Khan và việc loại bỏ những người tranh ngôi khác trong hoàng tộc, ông lên ngôi đầu năm 1628 ở Agra.
Cái chết của Mumtaz Mahal
Năm 1631, Mumtaz Mahal theo chồng tới Burhanpur, nơi ông đang chỉ huy chiến dịch ở Deccan. Bà mất ngày 17 tháng 6 năm 1631 sau khi sinh người con thứ mười bốn, một bé gái tên Gauhar Ara, lúc khoảng 38 tuổi. Theo các sử gia triều đình, hoàng đế để tang một thời gian dài, không nghe nhạc, không mặc y phục rực rỡ, và tóc bạc đi nhanh chóng. Những chi tiết này có thể được tô vẽ theo lối văn triều đình, nhưng nỗi đau của ông được nhiều nguồn ghi nhận, kể cả du khách châu Âu.
Thi hài bà được tạm táng ở Burhanpur, rồi cuối năm 1631 đưa về Agra, chôn tạm trong khu vườn bên sông Yamuna, nơi sẽ dựng lăng.
Xây Taj Mahal
Việc xây dựng bắt đầu khoảng năm 1632. Lăng chính hoàn thành khoảng năm 1643, toàn bộ quần thể gồm vườn, thánh đường, nhà khách, cổng lớn xong khoảng năm 1653.
| Điểm chính | Thông tin |
|---|---|
| Vị trí | Bờ nam sông Yamuna, Agra, bang Uttar Pradesh |
| Vật liệu | Gạch xây lõi, ốp đá cẩm thạch trắng Makrana (Rajasthan), khảm đá quý theo lối pietra dura |
| Bố cục | Vườn kiểu charbagh chia bốn, lăng đặt ở cuối vườn sát sông, bốn tháp minaret hơi nghiêng ra ngoài |
| Người thiết kế | Thường được gán cho Ustad Ahmad Lahauri; thực tế là cả một nhóm thợ, kiến trúc sư |
| Nhân lực | Theo du khách Pháp Jean-Baptiste Tavernier, khoảng 20.000 người làm suốt hai mươi hai năm; con số này là ước lượng |
| Di sản | UNESCO công nhận năm 1983 |
Kinh Koran được khắc bằng đá đen khảm trên nền đá trắng quanh các cổng, chữ to dần khi lên cao để người đứng dưới nhìn thấy đều nhau. Mộ thật của Mumtaz và Shah Jahan nằm ở tầng dưới; hai quan tài ở sảnh chính chỉ là bản tượng trưng.
Nhà thơ Ấn Độ Rabindranath Tagore viết trong một bài thơ về Shah Jahan rằng Taj Mahal như "một giọt lệ trên gò má thời gian". Hình ảnh này nay gắn liền với công trình.
Những truyền thuyết cần gỡ
- "Chặt tay thợ để không ai xây được công trình thứ hai": không có nguồn đương thời nào ghi. Ngược lại, tên nhiều thợ cả xuất hiện trong các công trình về sau của triều Mogul.
- "Taj Đen" bên kia sông: Tavernier kể Shah Jahan định xây cho mình một lăng bằng đá đen đối diện. Khảo cổ ở khu vườn Mehtab Bagh bên kia sông cho thấy đó là một khu vườn ngắm trăng, nằm trong cùng bố cục với Taj Mahal, không có dấu vết móng lăng đen.
Một thời đại của đá cẩm thạch
Taj Mahal không phải công trình duy nhất. Shah Jahan say mê xây dựng đến mức sử gia gọi thời ông là "thời kỳ hoàng kim" của kiến trúc Mogul:
- Năm 1639 ông bắt đầu xây kinh đô mới Shahjahanabad ở Delhi, nay là khu Old Delhi, với Thành Đỏ (Lal Qila, hoàn thành 1648) và thánh đường Jama Masjid, một trong những thánh đường lớn nhất tiểu lục địa.
- Ông xây lại nhiều cung điện bằng đá đỏ của ông nội Akbar ở pháo đài Agra thành cung điện cẩm thạch trắng.
- Ông cho làm "Ngai Khổng Tước" (Takht-e Tavus), dát vàng và đá quý, mất bảy năm mới xong. Năm 1739, vua Ba Tư Nadir Shah cướp ngai này khi chiếm Delhi; nó bị phá vỡ sau đó và chưa bao giờ tìm lại.
Mặt trái là chi phí. Cùng lúc Taj Mahal được xây, nạn đói khủng khiếp 1630–1632 hoành hành ở Deccan và Gujarat, được ghi lại trong cả sử triều đình lẫn thư của thương nhân Hà Lan, Anh. Triều đình có giảm thuế, mở bếp phát chẩn, nhưng không ngừng các chiến dịch quân sự ở Deccan. Thuế ruộng nặng nề và các cuộc chiến tốn kém ở Trung Á, Kandahar để lại một ngân khố căng thẳng cho người kế vị.
Bốn người con tranh ngôi
Tháng 9 năm 1657, Shah Jahan ốm nặng. Tin đồn ông đã chết làm bùng nổ cuộc tranh ngôi giữa bốn người con trai của Mumtaz:
- Dara Shikoh, con trưởng, được cha yêu và chọn kế vị; một học giả mê triết học, dịch Upanishad sang tiếng Ba Tư.
- Shah Shuja, thống đốc Bengal.
- Aurangzeb, thống đốc Deccan, tướng giỏi, sùng đạo Hồi nghiêm khắc.
- Murad Bakhsh, thống đốc Gujarat.
Aurangzeb liên minh với Murad, thắng quân của Dara năm 1658, rồi lần lượt loại bỏ cả ba người anh em. Shah Jahan, dù đã khỏi bệnh, bị con trai giam lỏng trong pháo đài Agra từ năm 1658. Con gái lớn Jahanara tự nguyện ở bên chăm sóc cha.
Tám năm nhìn về Taj Mahal
Shah Jahan sống những năm cuối trong pháo đài Agra. Theo truyền thống, ông dành nhiều thời gian ở Musamman Burj, ngọn tháp có ban công cẩm thạch nhìn thẳng ra sông Yamuna và Taj Mahal ở xa. Ông mất ngày 22 tháng 1 năm 1666, khoảng 74 tuổi. Aurangzeb không tổ chức quốc tang lớn; thi hài ông được đưa theo đường sông, chôn bên cạnh Mumtaz trong Taj Mahal. Mộ ông là thứ duy nhất phá vỡ sự đối xứng hoàn hảo của công trình, dấu hiệu cho thấy ban đầu lăng chỉ được thiết kế cho một người.
Đánh giá nhiều chiều
Các sử gia triều Mogul gọi thời ông là thời thịnh trị, và về văn hoá thì đúng vậy. Các nhà nghiên cứu hiện đại cũng nhìn thấy những vết nứt: thuế đất ngày càng nặng, chi tiêu cho công trình và chiến tranh vượt sức, sự cứng rắn tôn giáo bắt đầu tăng so với thời Akbar khoan dung. Câu chuyện tình yêu với Mumtaz là có thật, nhưng Taj Mahal cũng là tuyên ngôn quyền lực của một triều đại muốn được nhớ mãi. Cả hai điều đó cùng đúng.
Góc nhìn hôm nay
- Xem gì: Taj Mahal và pháo đài Agra (cả hai là Di sản Thế giới) cách nhau khoảng 2,5 km; từ Musamman Burj có thể nhìn ra Taj như Shah Jahan những năm cuối. Ở Delhi, Thành Đỏ và Jama Masjid.
- Mẹo ngắm: nhìn Taj Mahal từ vườn Mehtab Bagh bên kia sông lúc chiều muộn để hiểu bố cục đối xứng qua dòng sông.
- Đọc gì: The Complete Taj Mahal của Ebba Koch, nghiên cứu kỹ lưỡng nhất về công trình; hồi ký du hành của Tavernier và François Bernier, hai người châu Âu chứng kiến triều đình Shah Jahan.
Câu hỏi thường gặp
Ai xây Taj Mahal?
Taj Mahal do hoàng đế Mogul Shah Jahan cho xây ở Agra, Ấn Độ, từ khoảng năm 1632, làm lăng cho vợ là Mumtaz Mahal. Thiết kế thường được gán cho kiến trúc sư Ustad Ahmad Lahauri.
Taj Mahal xây mất bao lâu?
Lăng chính hoàn thành khoảng năm 1643, toàn bộ quần thể xong khoảng năm 1653, tức khoảng hai mươi năm. Tavernier ghi có khoảng 20.000 người tham gia.
Mumtaz Mahal mất vì sao?
Bà mất năm 1631 ở Burhanpur sau khi sinh người con thứ mười bốn, khi đang theo chồng trong chiến dịch ở Deccan. Bà khoảng 38 tuổi.
Chuyện Shah Jahan chặt tay thợ xây Taj Mahal có thật không?
Không có nguồn đương thời nào ghi chuyện này. Đây là truyền thuyết lưu truyền về sau, và nhiều thợ cả của Taj Mahal vẫn tiếp tục làm các công trình khác của triều Mogul.
Shah Jahan chết như thế nào?
Ông bị con trai Aurangzeb giam lỏng trong pháo đài Agra từ năm 1658 và mất ở đó năm 1666, khoảng 74 tuổi. Ông được chôn bên cạnh Mumtaz Mahal trong Taj Mahal.
