Jayavarman VII: vị vua Angkor xây đền Bayon và hơn một trăm bệnh xá

Jayavarman VII (khoảng 1120s – khoảng 1218) là vua của đế quốc Khmer, lên ngôi năm 1181 sau khi đánh đuổi quân Champa khỏi kinh đô Angkor. Ông là vị vua xây dựng nhiều nhất trong lịch sử Angkor: thành Angkor Thom với đền Bayon nhiều tháp mặt người ở trung tâm, các đền Ta Prohm, Preah Khan, cùng mạng lưới hơn một trăm bệnh xá và nhà trạm dọc đường. Ông theo Phật giáo Đại thừa, và các bia ký thời ông nói nhiều về lòng thương dân. Các nhà nghiên cứu vẫn bàn liệu những công trình khổng lồ ấy có làm kiệt sức chính người dân ông muốn che chở.

Một hoàng tử đến muộn với ngai vàng

Jayavarman VII là con của vua Dharanindravarman II và hoàng hậu Sri Jayarajacudamani. Ông sinh khoảng những năm 1120, theo đạo Phật như cha. Hầu hết những gì ta biết về ông đến từ các bia ký bằng tiếng Sanskrit và Khmer cổ dựng trong các đền thời ông, nhất là bia ở Ta Prohm, Preah Khan và bia Phimeanakas do chính hoàng hậu thứ hai của ông soạn.

Khi còn là hoàng tử, ông ở trong một chiến dịch xa, theo bia ký là tại Vijaya của Champa (vùng Bình Định ngày nay), khi triều đình Angkor rơi vào bất ổn. Vua Yasovarman II bị lật đổ, một người tên Tribhuvanadityavarman lên ngôi. Bia ký nói hoàng tử vội về để cứu nhà vua nhưng không kịp, và ông chờ đợi. Ông đã ngoài năm mươi tuổi mà chưa có ngai vàng.

Năm 1177: Angkor thất thủ

Năm 1177, quân Champa dưới quyền vua Jaya Indravarman IV tiến đánh Angkor, theo một số nguồn là bằng thuyền đi ngược sông Mekong và vào Biển Hồ (Tonlé Sap). Kinh đô Yasodharapura bị cướp phá, vua Tribhuvanadityavarman bị giết. Đây là một trong những thất bại nặng nề nhất của đế quốc Khmer.

Jayavarman tập hợp lực lượng, đánh bại quân Champa, rồi sau khi dẹp các thế lực tranh chấp khác, làm lễ đăng quang năm 1181. Những trận thuỷ chiến giữa người Khmer và người Chăm được khắc lại sinh động trên phù điêu tường ngoài đền Bayon và đền Banteay Chhmar, với thuyền chiến, cá, cá sấu dưới nước. Khoảng năm 1190 trở đi, quân Khmer tấn công lại Champa; từ khoảng 1203 đến 1220, Champa nằm dưới sự kiểm soát của Angkor.

Angkor Thom và Bayon

Thay vì xây lại kinh đô cũ nguyên dạng, Jayavarman VII dựng thành Angkor Thom ("Thành lớn"), hình vuông mỗi cạnh khoảng 3 km, có hào nước và tường đá bao quanh, năm cổng với tháp mặt người. Hai bên đường dẫn vào cổng là hàng tượng thần và quỷ ôm thân rắn Naga, gợi tích "khuấy biển sữa" trong thần thoại Ấn Độ.

Ở trung tâm thành là đền Bayon, ngôi đền Phật giáo duy nhất làm đền quốc gia ở Angkor. Bayon có khoảng năm mươi tháp (con số chính xác tuỳ cách đếm vì nhiều tháp đã đổ), phần lớn mang bốn khuôn mặt nhìn ra bốn hướng, tổng cộng hơn hai trăm khuôn mặt mỉm cười. Những khuôn mặt ấy là ai vẫn là câu hỏi mở: Bồ Tát Quán Thế Âm (Lokeshvara), chính nhà vua, hay sự kết hợp cả hai như hình ảnh vua hoá thân Bồ Tát. Nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về cách hiểu thứ ba, nhưng chưa có bia ký nào khẳng định.

Phù điêu ở hành lang ngoài Bayon đặc biệt quý vì ngoài cảnh chiến trận còn khắc đời thường: chợ búa, đánh cá, nấu ăn, chọi gà, một phụ nữ sinh con. Đây là kho tư liệu hiếm hoi về đời sống dân Angkor thế kỷ 12–13.

Đền thờ cha mẹ, bệnh xá và nhà trạm

Jayavarman VII cho xây hàng loạt đền lớn trong những năm đầu trị vì:

Bia Ta Prohm liệt kê số người và vật phẩm phục vụ ngôi đền: hơn 12.000 người sống trong khuôn viên, hơn 79.000 người ở hơn ba nghìn làng phải cung cấp lương thực, kèm cả vàng, bạc, ngọc trai, vải vóc. Con số ấy cho thấy quy mô của một đền chùa thời ông, và cũng gợi ra gánh nặng đè lên các làng.

Điểm độc đáo nhất là các bệnh xá (arogyasala). Bia ký ghi ông lập 102 bệnh xá khắp đế quốc, mỗi nơi có thầy thuốc, người phục vụ, thuốc men được cấp từ kho hoàng gia. Nhiều tấm bia giống nhau được tìm thấy ở Campuchia, Thái Lan, Lào. Bia tìm thấy ở Say Fong gần Vientiane (Lào) có câu được học giả George Cœdès dịch, đại ý: nỗi đau thân thể của dân thành nỗi đau trong tâm nhà vua, vì chính nỗi khổ của dân chúng làm nên nỗi khổ của vua, chứ không phải nỗi khổ riêng của ông.

Bia Preah Khan còn ghi 121 "nhà có lửa" (dharmasala), những nhà trạm cho người đi đường nghỉ chân dọc các con đường hoàng gia nối Angkor với các vùng xa, trong đó có đường lên Phimai (nay thuộc Thái Lan).

Hai người vợ và một bia ký đặc biệt

Người vợ đầu của ông là Jayarajadevi, một phụ nữ mộ Phật, theo bia ký đã chỉ cho chồng con đường Phật pháp trong những năm ông vắng nhà. Sau khi bà mất, vua lấy chị của bà là Indradevi, một người học rộng từng dạy học ở các tu viện. Chính Indradevi soạn bia Phimeanakas bằng tiếng Sanskrit, kể về cuộc đời em gái và chồng. Đây là một trong những văn bản hiếm hoi trong lịch sử Đông Nam Á cổ do một phụ nữ chấp bút.

Cuối đời và sau ông

Năm mất của Jayavarman VII không chắc chắn, thường ước khoảng 1218 hoặc 1219, khi ông đã ngoài chín mươi nếu năm sinh đúng. Sau ông, đế quốc Khmer không còn xây dựng với quy mô như thế nữa. Champa giành lại độc lập khoảng 1220. Vào thế kỷ 13, dưới một vị vua theo Hindu giáo, nhiều tượng Phật ở các đền thời ông bị đục bỏ, dấu vết còn thấy rõ ở Ta Prohm, Preah Khan.

Gần tám mươi năm sau, năm 1296–1297, sứ thần nhà Nguyên Chu Đạt Quan đến Angkor và viết Chân Lạp phong thổ ký, mô tả Angkor Thom và đền Bayon "tháp vàng" vẫn còn huy hoàng. Đây là ghi chép tận mắt duy nhất về kinh thành Angkor còn sống động.

Đánh giá nhiều chiều

Học giả Pháp George Cœdès, người đặt nền cho ngành nghiên cứu Angkor, nhìn Jayavarman VII như vị vua vĩ đại nhất của Campuchia: người giải phóng đất nước, nhà xây dựng, vị Phật tử thương dân. Hình ảnh này được đón nhận rộng rãi.

Các nhà nghiên cứu sau đó bổ sung góc khác. Tốc độ xây dựng quá nhanh khiến chất lượng nhiều công trình kém hơn thời Angkor Wat, đá xếp vội, dễ sụp. Lượng nhân lực và lương thực khổng lồ đổ vào đền chùa có thể đã làm cạn kiệt các làng. Có người cho rằng đây là một nguyên nhân của sự suy yếu Angkor về sau, dù còn nhiều nguyên nhân khác như biến đổi khí hậu, hệ thống thuỷ lợi quá tải, sự chuyển hướng sang Phật giáo Thượng toạ bộ. Cũng cần nhớ, ta biết về lòng thương dân của ông chủ yếu qua bia ký do chính triều đình dựng.

Góc nhìn hôm nay

• Xem gì: trong quần thể Angkor (tỉnh Siem Reap, Di sản Thế giới từ 1992) có Angkor Thom, Bayon, Ta Prohm, Preah Khan, Neak Pean; đi xa hơn có Banteay Chhmar gần biên giới Thái Lan.
• Bảo tàng: Bảo tàng Quốc gia Campuchia ở Phnom Penh và Bảo tàng Guimet ở Paris có tượng đầu đá được cho là tạc Jayavarman VII trong tư thế thiền định. Ở Việt Nam, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng giúp hiểu phía bên kia của các cuộc chiến Khmer – Chăm.
• Mẹo ngắm: đến Bayon lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh nắng xiên làm nổi rõ các khuôn mặt; dành thời gian cho phù điêu hành lang ngoài.
• Đọc gì: Chân Lạp phong thổ ký của Chu Đạt Quan (có bản dịch tiếng Việt); Angkor and the Khmer Civilization của Michael Coe.