Thái tử được chọn thế nào: lập đích, lập trưởng, lập hiền

Thái tử thời quân chủ phương Đông được chọn theo ba nguyên tắc chồng lên nhau: lập đích (ưu tiên con của hoàng hậu chính thất), lập trưởng (trong các con đích, ưu tiên người lớn nhất) và lập hiền (chọn người có tài đức, dù không phải con trưởng). Về lý thuyết, đích và trưởng đứng trước hiền. Trên thực tế, nhiều ông vua tự ý chọn theo ý mình, và chính những lần "chọn ngoài luật" ấy để lại các cuộc tranh ngôi nổi tiếng nhất.

Câu kinh điển: "lập đích dĩ trưởng bất dĩ hiền"

Nguyên tắc được trích nhiều nhất nằm trong Xuân Thu Công Dương truyện, phần chú giải năm đầu đời Lỗ Ẩn công: "lập đích dĩ trưởng bất dĩ hiền, lập tử dĩ quý bất dĩ trưởng". Hiểu nôm na: chọn trong các con đích thì lấy người lớn tuổi, không xét ai giỏi hơn; nếu không có con đích, phải chọn trong các con thứ, thì lấy người có mẹ địa vị cao hơn, không xét ai lớn hơn.

Câu này nghe có vẻ cứng nhắc, nhưng nó có lý của nó. Tài đức là thứ ai cũng có thể tranh cãi; thứ tự sinh và danh phận của người mẹ thì ai cũng biết, khó cãi. Một quy tắc khô khan mà rõ ràng giúp triều đình tránh cảnh mỗi hoàng tử tự nhận mình "hiền" rồi kéo bè phái. Nền tảng của nó là chế độ tông pháp nhà Chu: dòng đích (con vợ cả) giữ việc thờ tự và tước vị, các dòng thứ được chia phong ra ngoài.

Ba nguyên tắc so với nhau

Ngoài ba chữ trên, sử Trung Hoa còn có những biến thể như lập đích tôn (thái tử mất thì lập con của thái tử thay vì em thái tử), hay chọn con của người mẹ được sủng ái nhất. Chính những biến thể này hay gây chuyện.

Những lần chọn thái tử nổi tiếng ở Trung Hoa

Hán Cao Tổ và "Thương Sơn tứ hạo"

Theo Sử ký, thiên Lưu Hầu thế gia, Lưu Bang về già muốn bỏ thái tử Lưu Doanh, con Lã hậu, để lập Lưu Như Ý, con của Thích phu nhân mà ông yêu chiều. Trương Lương khuyên Lã hậu mời bốn ẩn sĩ già có tiếng mà chính Lưu Bang từng mời không được, gọi là Thương Sơn tứ hạo, đến phò thái tử. Khi thấy bốn ông lão đứng sau Lưu Doanh, Lưu Bang hiểu rằng lòng người đã theo thái tử và bỏ ý định đổi. Câu chuyện cho thấy ngay cả hoàng đế khai quốc cũng khó vượt qua nguyên tắc lập đích – lập trưởng khi triều thần đứng về phía đó.

Đường Thái Tông: phế con trưởng, chọn con thứ chín

Lý Thế Dân lập con trưởng Lý Thừa Càn làm thái tử từ sớm. Về sau Thừa Càn và em là Lý Thái tranh nhau, Thừa Càn bị phát hiện có mưu đồ và bị phế năm 643. Thái Tông không lập Lý Thái, người được cho là giỏi giang nhưng đã lộ ý tranh giành, mà chọn Lý Trị, con thứ chín, tính hiền lành. Đó là Đường Cao Tông sau này. Việc chọn người "không tranh" thay vì người "giỏi tranh" là một bài học Thái Tông muốn để lại, dù về sau quyền lực lại rơi vào tay hoàng hậu của Cao Tông là Võ Tắc Thiên.

Minh Thái Tổ và quyết định lập đích tôn

Thái tử Chu Tiêu của Chu Nguyên Chương mất năm 1392. Thay vì chọn một người con trai đã trưởng thành, nhà vua lập con của Chu Tiêu là Chu Doãn Văn làm hoàng thái tôn. Đúng nguyên tắc đích tôn, nhưng để lại một ông vua trẻ đứng trước những ông chú nắm binh quyền ở biên cương. Chỉ vài năm sau khi Doãn Văn lên ngôi (niên hiệu Kiến Văn), người chú là Yên vương Chu Đệ khởi binh và giành ngôi, tức Minh Thành Tổ.

Vạn Lịch và "quốc bản chi tranh"

Cuối thế kỷ 16, vua Minh Thần Tông (niên hiệu Vạn Lịch) muốn lập con của Trịnh quý phi mà ông yêu, trong khi quần thần đòi lập con trưởng Chu Thường Lạc. Cuộc giằng co được gọi là "tranh chấp về gốc nước", kéo dài khoảng mười lăm năm, đến năm 1601 nhà vua mới chịu lập Thường Lạc. Nhiều sử gia coi việc vua bỏ bê triều chính sau đó là một mắt xích trong sự suy yếu của nhà Minh.

Ở Đại Việt: luật có, nhưng vua hay chọn theo ý mình

Các triều Việt tiếp thu quan niệm đích – trưởng từ Nho giáo, nhưng sử chép nhiều trường hợp vua chọn khác.

• Nhà Lý: Lý Thái Tổ lập con trưởng Lý Phật Mã làm thái tử; ông lên ngôi năm 1028 là Lý Thái Tông, nhưng phải trải qua cuộc nổi dậy của ba người em (loạn tam vương). Có luật trưởng mà vẫn có tranh ngôi.
• Lê sơ – Lê Thái Tổ: Lê Lợi ban đầu để con trưởng Lê Tư Tề giữ việc nước, nhưng cuối đời giáng Tư Tề và chọn con thứ Lê Nguyên Long, lên ngôi năm 1433 lúc mới 11 tuổi (Lê Thái Tông). Toàn thư chép Tư Tề tính hay nghi kỵ, đối xử khắc nghiệt với bề tôi, nên không được cha tin để giao nghiệp lớn.
• Lê Thái Tông: lập con trưởng Lê Nghi Dân làm thái tử năm 1440, rồi chỉ một năm sau phế Nghi Dân, lập Lê Bang Cơ, con của bà Nguyễn Thị Anh, khi đó còn là trẻ sơ sinh. Nghi Dân mang mối hận ấy gần hai mươi năm và năm 1459 làm chính biến cướp ngôi.
• Gia Long: con trưởng là hoàng tử Cảnh mất năm 1801, để lại con trai là Mỹ Đường. Theo lý đích tôn, Mỹ Đường có quyền ưu tiên. Gia Long cân nhắc lâu, năm 1816 lập hoàng tử Đảm, con thứ tư, làm thái tử. Đó là vua Minh Mạng sau này. Sử nhà Nguyễn coi đây là lựa chọn "lập hiền".
• Thiệu Trị: trong di chiếu, vua không trao ngôi cho con trưởng Hồng Bảo mà cho con thứ Hồng Nhậm, tức vua Tự Đức, với lý do Hồng Bảo kém chăm học. Quyết định này dẫn tới vụ án Hồng Bảo vài năm sau.

Điểm chung: khi vua bỏ con trưởng để chọn người khác, người bị gạt ra hầu như luôn trở thành mối lo của triều đại. Không phải vì ai cũng muốn tranh, mà vì quanh người đó luôn có kẻ muốn dựa vào danh nghĩa "đáng lẽ phải là ngài".

Phương Tây và những nơi khác chọn người nối ngôi ra sao

Châu Âu trung đại dần đi đến luật con trưởng (primogeniture): con trai cả nối ngôi, không có con trai thì tuỳ nước mà con gái được hoặc không được kế vị. Khác với Trung Hoa, ở châu Âu Kitô giáo chỉ có một hôn nhân hợp pháp, nên vấn đề "đích hay thứ" gần như đồng nghĩa với "hợp pháp hay ngoài giá thú". Con ngoài giá thú, dù được vua thương, thường không có quyền kế vị.

Một số nơi khác chọn theo cách mở hơn:

• Người Mông Cổ chọn đại hãn qua hội nghị quý tộc gọi là kurultai. Việc này cho phép chọn người mạnh, nhưng mỗi lần đại hãn mất là một lần các nhánh trong dòng tộc giằng co.
• Đế quốc Ottoman trong nhiều thế kỷ không có quy tắc con trưởng; các hoàng tử cùng cạnh tranh, ai giành được kinh đô và lòng quân đội thì lên ngôi. Từ đầu thế kỷ 17, ngôi chuyển dần sang người lớn tuổi nhất trong dòng họ.
• Các vương quốc Gael ở Ireland và Scotland từng dùng tục tanistry: người kế vị được chọn trước trong số đàn ông cùng dòng họ, không nhất thiết là con vua.

Mỗi cách đều là một sự đánh đổi giữa hai nỗi sợ: sợ chọn phải người kém (nếu cứng theo thứ tự) và sợ tranh giành (nếu để mở).

Vì sao chọn thái tử lại khó đến thế

Có mấy lý do lặp đi lặp lại qua nhiều triều:

1. Thái tử là trung tâm quyền lực thứ hai. Ngay khi được lập, quanh Đông cung hình thành một nhóm quan lại, thầy dạy, ngoại thích. Vua sống càng lâu, nhóm này càng sốt ruột, và vua càng dễ nghi.
2. Hậu cung gắn với ngôi thái tử. Con ai được lập thì mẹ người đó và họ ngoại người đó lên theo. Vì thế tranh ngôi thái tử nhiều khi thực chất là tranh giữa các dòng họ ngoại.
3. Vua đổi ý. Một thái tử được lập lúc còn nhỏ có thể lớn lên không như vua mong. Khang Hy lập rồi phế, rồi lập lại, rồi phế lần nữa cùng một người là Dận Nhưng, để lại khoảng trống mà các hoàng tử khác lao vào.
4. Không có người ngoài làm trọng tài. Luật kế vị do chính vua ban, nên vua cũng có thể bỏ. Sức nặng duy nhất ngăn vua là dư luận triều thần và sử quan.

Chính vì bài toán này mà nhà Thanh nghĩ ra cách bí mật lập trữ: viết tên người kế vị, cất vào hộp, không công bố cho đến khi vua mất.

Góc nhìn hôm nay: đọc chuyện chọn thái tử thế nào

Khi đọc một vụ chọn thái tử trong sử, nên tự hỏi ba câu: người được chọn có phải con đích, con trưởng không; ai đứng sau người đó (mẹ, họ ngoại, đại thần nào); và sử chép việc này là sử của triều nào. Sử triều sau thường chép thuận cho người đã thắng, nên chuyện "vua chọn người hiền" đôi khi là cách giải thích về sau.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các đoạn về Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư; đoạn Gia Long lập thái tử trong Đại Nam thực lục; thiên Lưu Hầu thế gia trong Sử ký của Tư Mã Thiên. Tại Huế, khu vực Đông cung và các phủ đệ hoàng tử nhắc rằng người kế vị từng có hẳn một không gian riêng trong kinh thành.