Tranh ngôi trong hoàng tộc: từ loạn tam vương đến cửu tử đoạt đích

Tranh ngôi trong hoàng tộc là khi chính anh em, chú cháu, cha con trong một dòng vua giành nhau ngai vàng, thường nổ ra đúng lúc vua cũ vừa mất hoặc khi người nối ngôi chưa rõ ràng. Sử Việt có loạn tam vương năm 1028 đầu đời Lý, cuộc giành ngôi sau khi Lê Hoàn mất năm 1005, chính biến của Lê Nghi Dân năm 1459; sử Trung Hoa có biến Huyền Vũ môn năm 626, loạn Tĩnh Nan và "cửu tử đoạt đích" cuối đời Khang Hy. Điểm chung của chúng là luật kế vị có nhưng không đủ sức ràng buộc những người có binh, có phe.

Vì sao người trong nhà lại giành ngôi của nhau

Ngai vàng chỉ có một, mà người có quyền mơ tới nó thì nhiều. Các vua xưa thường có nhiều vợ, nhiều con, lại phong tước, giao quân cho anh em, con cháu để giữ nước. Những người ấy vừa là chỗ dựa của vua, vừa là người có sẵn danh nghĩa và lực lượng nếu muốn tranh. Có mấy thời điểm nguy hiểm nhất:

• Vua mất đột ngột trước khi kịp lập người nối ngôi, hoặc khi người được lập còn nhỏ.
• Vua bỏ con trưởng để chọn người khác, khiến người bị gạt trở thành ngọn cờ cho những ai bất mãn.
• Hoàng tử nắm quân ở xa kinh đô, có lực lượng riêng và không cần đợi ai cho phép.
• Họ ngoại tham dự: mỗi phi tần có một dòng họ phía sau, tranh ngôi của con cũng là tranh quyền của nhà mẹ.

Những cuộc tranh ngôi trong sử Việt

Năm 1005: tám tháng không vua sau khi Lê Hoàn mất

Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng sau khi Lê Đại Hành mất năm 1005, các hoàng tử tranh nhau, nước không có vua trong tám tháng. Thái tử Lê Long Việt lên ngôi chỉ được ba ngày thì bị em là Lê Long Đĩnh giết để đoạt ngôi. Đây là lần tranh ngôi đầu tiên trong lịch sử quân chủ tự chủ của nước ta, và nó cho thấy một triều đại mới lập rất dễ đổ vỡ nếu chỉ dựa vào uy của người sáng lập.

Năm 1028: loạn tam vương

Lý Thái Tổ mất năm 1028. Thái tử Lý Phật Mã chuẩn bị lên ngôi thì ba người em là Đông Chinh vương, Dực Thánh vương và Vũ Đức vương đem quân vây cung. Tướng Lê Phụng Hiểu được giao đánh dẹp; Vũ Đức vương bị giết, hai vương còn lại bỏ chạy, sau xin hàng và được tha. Phật Mã lên ngôi, tức Lý Thái Tông.

Điều đáng chú ý là việc Thái Tông làm sau đó. Theo Toàn thư, ông cho lập lệ hằng năm các quan phải đến đền Đồng Cổ đọc lời thề trung thành, ai bất trung sẽ bị thần linh trừng phạt. Một ông vua vừa trải qua cảnh anh em cầm quân vây mình đã chọn cách ràng buộc bằng lời thề và tín ngưỡng, bên cạnh việc tha thứ cho hai người em.

Năm 1459: Lê Nghi Dân và chính biến cuối đời Lê Nhân Tông

Lê Nghi Dân là con trưởng của Lê Thái Tông, từng được lập làm thái tử năm 1440 nhưng bị phế ngay năm sau. Gần hai mươi năm sau, năm 1459, Nghi Dân cùng phe cánh làm chính biến, giết vua Lê Nhân Tông và lên ngôi. Triều đại của ông chỉ kéo dài khoảng tám tháng; các đại thần khởi phát Lam Sơn làm cuộc phản chính, phế Nghi Dân và đưa Lê Tư Thành lên ngôi, tức Lê Thánh Tông. Toàn thư gọi Nghi Dân là kẻ cướp ngôi, nhưng cũng chép một số việc ông làm trong thời gian ngắn ngủi ấy, cho thấy sử gia không phủ định hết.

Năm 1854: vụ án Hồng Bảo đời Tự Đức

Hồng Bảo là con trưởng của vua Thiệu Trị, nhưng di chiếu trao ngôi cho em là Hồng Nhậm, tức Tự Đức. Năm 1854 triều đình phát hiện Hồng Bảo có liên hệ với những người tính chuyện giành ngôi. Ông bị kết tội nặng; Tự Đức giảm xuống án giam, và Hồng Bảo mất trong ngục cùng năm. Hơn mười năm sau, năm 1866, những người nổi dậy ở Huế (thường gọi là vụ Đoàn Trưng, hay "giặc chày vôi") lại mượn danh con trai Hồng Bảo. Một quyết định chọn người nối ngôi đã kéo theo hai biến cố cách nhau hơn một thập kỷ.

Những cuộc tranh ngôi nổi tiếng ở Trung Hoa

Biến Huyền Vũ môn, năm 626

Lý Thế Dân là con thứ của Đường Cao Tổ Lý Uyên, có công lớn nhất trong việc dựng nhà Đường nhưng không phải thái tử. Mâu thuẫn với anh là thái tử Lý Kiến Thành và em là Lý Nguyên Cát lên đến đỉnh điểm năm 626. Ở cửa Huyền Vũ của hoàng cung Trường An, Lý Thế Dân phục binh, cả hai người đều bị giết. Ít lâu sau, Lý Uyên lập ông làm thái tử rồi nhường ngôi. Lý Thế Dân trở thành Đường Thái Tông, một trong những hoàng đế được ca ngợi nhất, và chính vì thế sử Đường được biên soạn sau này bị nhiều học giả nghi đã chép thuận cho ông về những chuyện trước biến cố.

Loạn Tĩnh Nan, 1399–1402

Minh Thái Tổ lập cháu đích tôn Chu Doãn Văn làm người kế vị. Khi Doãn Văn lên ngôi (Kiến Văn) và bắt đầu tước bớt quyền của các vương thúc, Yên vương Chu Đệ ở Bắc Bình khởi binh, gọi là "Tĩnh Nan" (dẹp yên nạn nước). Sau khoảng ba năm, Chu Đệ vào được Nam Kinh và lên ngôi, tức Minh Thành Tổ (Vĩnh Lạc). Kiến Văn mất tích trong lửa cháy cung; chuyện ông trốn thoát đi tu là truyền thuyết lưu truyền nhiều đời, không có bằng chứng chắc chắn.

Cửu tử đoạt đích cuối đời Khang Hy

Khang Hy hai lần phế thái tử Dận Nhưng (1708 và 1712) rồi không lập ai công khai. Nhiều hoàng tử, nổi bật là hoàng bát tử Dận Tự, hoàng tứ tử Dận Chân và hoàng thập tứ tử Dận Đề, cùng các nhóm quan lại vây quanh, ngấm ngầm tranh nhau suốt hơn mười năm. Đời sau gọi là "cửu tử đoạt đích", chín người con giành ngôi thái tử. Dận Chân lên ngôi năm 1722 (Ung Chính) và sau đó đặt ra chế độ bí mật lập trữ để khỏi lặp lại cảnh này.

Bảng so sánh một số cuộc tranh ngôi

Châu Âu và Trung Đông: tranh ngôi theo kiểu khác

Ở nước Anh, cuộc tranh giành giữa hai nhánh York và Lancaster của dòng Plantagenet kéo dài nhiều thập kỷ ở thế kỷ 15, đời sau gọi là Chiến tranh Hoa Hồng. Kết thúc khi Henry Tudor lên ngôi năm 1485 và cưới Elizabeth xứ York, gộp hai nhánh làm một. Đây là ví dụ tiêu biểu cho việc một dòng họ có nhiều nhánh cùng hợp pháp ngang nhau thì luật con trưởng cũng không đủ để phân xử.

Đế quốc Ottoman trong nhiều thế kỷ không có luật con trưởng; các hoàng tử cùng có quyền và người thắng là người chiếm được kinh đô, kho bạc và lòng đội cận vệ. Để tránh nội chiến kéo dài, các sultan từng áp dụng những biện pháp rất khắc nghiệt với anh em mình. Từ đầu thế kỷ 17, Ottoman chuyển sang giữ các hoàng tử trong cung và trao ngôi cho người lớn tuổi nhất trong dòng họ, giảm hẳn cảnh tranh ngôi bằng vũ lực.

Các triều đại đã tìm cách phòng tranh ngôi ra sao

1. Lập thái tử sớm và công khai, để mọi người biết trước ai là người nối ngôi. Hiệu quả nếu thái tử đủ uy tín; nguy hiểm nếu vua đổi ý.
2. Thề nguyền và ràng buộc tín ngưỡng, như lệ thề Đồng Cổ đời Lý.
3. Phong vương nhưng không giao binh: hoàng tử có tước, có bổng lộc, nhưng không có quân riêng. Nhà Minh rút ra bài học này sau Tĩnh Nan; nhà Nguyễn cũng giữ các hoàng thân ở kinh, cho làm việc văn.
4. Giấu tên người kế vị, như chế độ bí mật lập trữ của nhà Thanh.
5. Luật kế vị cố định theo con trưởng, như phần lớn châu Âu; luật càng ít chỗ cho vua tuỳ ý thì càng ít chỗ cho tranh giành.

Góc nhìn hôm nay: đọc chuyện tranh ngôi cho đúng

Sử về tranh ngôi luôn do phe thắng chép. Người thua thường bị gọi là phản nghịch, cướp ngôi, còn người thắng được gọi là dẹp loạn. Khi đọc, hãy tách hai lớp: sự kiện (ai làm gì, năm nào) và lời đánh giá của sử thần. Ví dụ, Toàn thư chép Lê Long Đĩnh rất nặng nề, và nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng một phần lời chép có thể đã bị tô đậm để biện minh cho việc nhà Lý thay nhà Tiền Lê.

Muốn tìm hiểu tiếp, có thể đọc các phần kỷ nhà Lý, nhà Lê sơ trong Toàn thư; thiên về Thái Tông trong Cựu Đường thư và Tư trị thông giám; và các nghiên cứu hiện đại về thời Khang Hy – Ung Chính. Tại Hà Nội, đình Đồng Cổ còn gắn với truyền thống hội thề đời Lý.