Khi vua lên ngôi lúc còn nhỏ, việc nước được giao cho người nhiếp chính: có thể là thái hậu "buông rèm nghe chính sự", một hoặc vài đại thần phụ chính, hoặc một người chú trong hoàng tộc. Sử Việt có nhiều vua nhỏ tuổi như Lý Nhân Tông lên ngôi năm 1072 khi khoảng 7 tuổi, Lý Cao Tông năm 1175 khi mới hơn 2 tuổi, Trần Thái Tông năm 1225 lúc 8 tuổi, Lê Nhân Tông năm 1442 khi chưa tròn 2 tuổi. Thời nhiếp chính có thể là thời yên ổn nhờ người phò tá giỏi, nhưng cũng là lúc quyền lực dễ trượt khỏi tay dòng vua nhất.
Vì sao lại có vua nhỏ tuổi
Quân chủ cha truyền con nối không chờ người nối ngôi lớn lên. Vua mất sớm, thái tử còn bé thì vẫn phải lên ngôi, vì để ngôi trống còn nguy hiểm hơn. Có khi chính quyền thần cố ý chọn một đứa trẻ, vì vua nhỏ thì dễ điều khiển. Tuổi trong sử cũ thường tính theo tuổi mụ (sinh ra đã tính một tuổi), nên cùng một vị vua có sách ghi 7 tuổi, sách ghi 6 tuổi; khi đọc nên để ý cách tính này.
Bốn kiểu nhiếp chính thường gặp
| Kiểu | Người cầm quyền | Ví dụ | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Thái hậu buông rèm | Mẹ hoặc bà nội vua | Nguyễn Thị Anh thời Lê Nhân Tông; Từ Hy thời Đồng Trị, Quang Tự | Họ ngoại lấn át, hậu cung chi phối triều đình |
| Đại thần phụ chính | Một hoặc vài quan đầu triều được vua cũ giao | Tô Hiến Thành thời Lý Cao Tông; Lê Sát thời Lê Thái Tông; Hoắc Quang thời Hán Chiêu Đế | Đại thần chuyên quyền, khó trao lại quyền |
| Hội đồng phụ chính | Nhóm đại thần cùng gánh | Bốn đại thần đầu đời Khang Hy | Các thành viên tranh nhau, một người lấn át những người khác |
| Nhiếp chính vương, quyền thần họ hàng | Chú, bác hoặc người trong họ vua, họ ngoại | Đa Nhĩ Cổn thời Thuận Trị; Trần Thủ Độ thời Trần Thái Tông | Có thể thay luôn ngôi vua |
Cụm từ "buông rèm nghe chính sự" dịch từ thùy liêm thính chính: thái hậu ngồi sau tấm rèm trong điện, nghe tâu bày và quyết định, vì theo lễ, phụ nữ không trực tiếp ngồi trước mặt quần thần.
Vua nhỏ tuổi trong sử Việt
Lý Nhân Tông và thời Thái phi Ỷ Lan
Lý Nhân Tông sinh năm 1066, lên ngôi năm 1072 khi khoảng 7 tuổi. Mẹ ông là Ỷ Lan và thái sư Lý Đạo Thành cùng các đại thần lo việc nước những năm đầu. Ông trị vì đến năm 1127, dài nhất trong các vua Việt. Ở đây việc nhiếp chính thành công: người phò tá không tham ngôi, và khi vua lớn, quyền được trao lại suôn sẻ.
Lý Cao Tông và Tô Hiến Thành
Năm 1175, Lý Anh Tông mất, thái tử Long Cán (Lý Cao Tông) mới khoảng 3 tuổi theo cách tính tuổi mụ. Tô Hiến Thành được giao phụ chính. Toàn thư chép rằng thái hậu Chiêu Linh muốn lập người con khác là Long Xưởng, đã bị phế trước đó, và sai người đem vàng bạc đến biếu vợ Hiến Thành để lay chuyển ông, nhưng ông giữ đúng di mệnh của vua cũ.
Cũng trong Toàn thư, khi Hiến Thành ốm nặng năm 1179, người ngày đêm hầu hạ ông là Vũ Tán Đường. Thái hậu hỏi ai có thể thay ông, ông tiến cử Trần Trung Tá. Thái hậu lấy làm lạ vì sao không phải Tán Đường; ông đại ý trả lời: nếu hỏi người hầu hạ thì là Tán Đường, còn hỏi người giúp nước thì là Trung Tá. Đây là một trong những câu chuyện được nhắc nhiều nhất về đạo của người phụ chính.
Trần Thái Tông và Trần Thủ Độ
Trần Cảnh lên ngôi năm 1225 khi 8 tuổi, qua cuộc nhường ngôi từ Lý Chiêu Hoàng do Trần Thủ Độ sắp đặt. Thủ Độ nắm triều chính nhiều năm. Ở đây người nhiếp chính chính là người đã đổi triều đại; điều khác thường là Thủ Độ không tự làm vua mà dựng cháu họ lên ngôi và giữ vai trò thái sư.
Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông: hai lần liền vua nhỏ
Lê Thái Tông lên ngôi năm 1433 lúc 11 tuổi, đại thần Lê Sát phụ chính. Khi lớn, nhà vua dần thu lại quyền và năm 1437 trị tội Lê Sát. Thái Tông mất năm 1442, con là Lê Nhân Tông chưa tròn 2 tuổi lên ngôi, mẹ là Nguyễn Thị Anh buông rèm nhiếp chính hơn mười năm. Hai đời vua nhỏ nối nhau khiến nửa đầu thế kỷ 15 của nhà Lê sơ đầy những cuộc thanh trừng trong triều.
Nhà Nguyễn cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20
Hàm Nghi lên ngôi năm 1884 khi khoảng 13 tuổi, quyền nằm trong tay hai phụ chính Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường. Duy Tân lên ngôi năm 1907 lúc 8 tuổi, triều đình đặt hội đồng phụ chính, trong khi thực quyền đã thuộc về người Pháp. Ở đây vua nhỏ không chỉ vì tình cờ: người Pháp và các quyền thần đều có lý do để chọn một ông vua chưa thể tự quyết.
Vua nhỏ tuổi ở Trung Hoa và châu Âu
- Hán Chiêu Đế lên ngôi năm 87 TCN lúc 8 tuổi; Hoắc Quang được Hán Vũ Đế giao phụ chính và nắm quyền gần hai mươi năm, đến mức có lúc phế cả một hoàng đế khác.
- Thuận Trị lên ngôi năm 1643 khi khoảng 6 tuổi; chú ông là Đa Nhĩ Cổn làm nhiếp chính vương, chính là người đưa quân Thanh vào Bắc Kinh năm 1644.
- Khang Hy lên ngôi năm 1661 khi khoảng 7 tuổi, có bốn đại thần phụ chính. Một trong số đó là Ngao Bái dần lấn át cả triều. Khang Hy tự thân chính năm 1667 và năm 1669 bắt giữ Ngao Bái, khi mới khoảng 15 tuổi.
- Louis XIV nước Pháp lên ngôi năm 1643 lúc 4 tuổi; mẹ là Anne d'Autriche làm nhiếp chính, hồng y Mazarin điều hành việc nước. Chỉ khi Mazarin mất năm 1661, Louis mới tự cầm quyền và tuyên bố sẽ không đặt tể tướng.
- Mary, nữ vương Scotland lên ngôi năm 1542 khi mới sáu ngày tuổi, đất nước do các nhiếp chính cai quản suốt thời thơ ấu của bà.
- Nhật Bản thời Heian biến nhiếp chính thành một thiết chế: họ Fujiwara giữ chức sesshō khi Thiên hoàng còn nhỏ và kanpaku khi Thiên hoàng đã lớn, nhờ gả con gái vào hoàng tộc để làm ông ngoại của vua.
Khi nào nhiếp chính thành công, khi nào thành cướp ngôi
So sánh các trường hợp, có thể thấy mấy yếu tố quyết định:
- Người nhiếp chính có danh nghĩa để tự làm vua không. Thái hậu thường không thể (trừ ngoại lệ như Võ Tắc Thiên); đại thần ngoài họ thì cần lý do rất lớn. Còn chú bác trong hoàng tộc hay họ ngoại quyền thế thì luôn là ứng viên tiềm năng.
- Vua cũ có giao rõ ràng không. Tô Hiến Thành, Hoắc Quang, bốn đại thần đầu đời Khang Hy đều được giao bằng di chiếu, nên họ có tính chính danh nhưng cũng bị ràng buộc bởi chính văn bản đó.
- Có lối trao quyền lại không. Nhiều nước quy định tuổi thân chính, khi vua đủ tuổi thì người nhiếp chính phải lui. Nơi không có quy định rõ, như thời Lê Thái Tông, việc trao quyền thường phải đi qua một cuộc thanh trừng.
- Có nhiều vua nhỏ liên tiếp không. Một đời vua nhỏ thường chịu được. Hai, ba đời liên tiếp thì quyền lực sẽ chuyển hẳn sang người nhiếp chính, như cuối đời Lý, cuối đời Trần hay cuối nhà Thanh.
Hồ Quý Ly và Mạc Đăng Dung đều lên ngôi trên nền một chuỗi vua yếu, vua nhỏ. Trần Thủ Độ cũng dựng nhà Trần khi nhà Lý chỉ còn một vị nữ vua nhỏ tuổi.
Đứa trẻ trên ngai: được dạy dỗ thế nào
Vua nhỏ không chỉ ngồi chầu. Các triều đều có kinh diên, nơi các quan giỏi chữ giảng sách cho vua, và các thầy dạy riêng. Khang Hy là ví dụ được nhắc nhiều: ông học chăm đến mức về sau nổi tiếng ham đọc, ham hỏi cả toán học, thiên văn của người phương Tây. Lý Nhân Tông lớn lên thành một ông vua mở khoa thi đầu tiên năm 1075 và lập Quốc Tử Giám năm 1076. Nhưng cũng có vua lớn lên trong vòng vây của quyền thần, chưa từng được thật sự cầm quyền, như nhiều vua Lê thời Lê trung hưng dưới bóng phủ chúa.
Góc nhìn hôm nay: đọc chuyện nhiếp chính thế nào
Khi đọc về một thời nhiếp chính, nên tự hỏi: ai thực sự ra quyết định, và sử ghi công, ghi tội cho ai. Thường các việc tốt trong thời vua nhỏ được ghi là của vua, còn việc xấu được đổ cho người nhiếp chính; nhưng cũng có khi ngược lại.
Muốn đọc thêm: các phần kỷ Lý Nhân Tông, Lý Cao Tông, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư; truyện Hoắc Quang trong Hán thư; các nghiên cứu về thời trẻ của Khang Hy và Louis XIV. Ở ngoại thành Hà Nội, đền thờ Ỷ Lan ở quê bà vùng Dương Xá là nơi có thể đến để nhớ về người từng gánh việc nước thay vua nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Nhiếp chính là gì?
Nhiếp chính là thay vua điều hành việc nước khi vua còn nhỏ, ốm nặng hay vắng mặt. Người nhiếp chính có thể là thái hậu, đại thần phụ chính, hội đồng nhiều đại thần hoặc người trong hoàng tộc.
Buông rèm nhiếp chính nghĩa là gì?
Là dịch từ "thùy liêm thính chính": thái hậu ngồi sau tấm rèm trong điện để nghe quần thần tâu bày và quyết định, vì theo lễ, phụ nữ không trực tiếp ngồi trước mặt các quan.
Vị vua Việt nào lên ngôi nhỏ tuổi nhất?
Trong số các vua có năm sinh rõ ràng, Lê Nhân Tông lên ngôi năm 1442 khi chưa tròn 2 tuổi, Lý Anh Tông và Lý Cao Tông đều lên ngôi khi khoảng 2–3 tuổi tính theo tuổi mụ. Con số khác nhau một chút tuỳ sách tính tuổi mụ hay tuổi thật.
Tô Hiến Thành phò vua nào?
Tô Hiến Thành phò Lý Anh Tông, rồi được giao phụ chính cho Lý Cao Tông khi vua lên ngôi năm 1175 lúc còn rất nhỏ. Ông nổi tiếng vì giữ đúng di mệnh, không nhận vàng bạc để đổi người nối ngôi.
Khang Hy lên ngôi mấy tuổi?
Khang Hy lên ngôi năm 1661 khi khoảng 7 tuổi (8 tuổi theo cách tính tuổi mụ), có bốn đại thần phụ chính. Ông tự cầm quyền năm 1667 và bắt giữ đại thần chuyên quyền Ngao Bái năm 1669.
