Đền vua Đinh, vua Lê ở Hoa Lư: nơi thờ hai vị vua đầu tiên

Đền vua Đinh và đền vua Lê nằm ở khu vực Trường Yên, trong lòng cố đô Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, cách nhau chừng nửa cây số. Đền vua Đinh thờ Đinh Tiên Hoàng, người lên ngôi hoàng đế năm 968, cùng ba người con; đền vua Lê thờ Lê Đại Hành (Lê Hoàn), cùng thái hậu Dương Vân Nga và con trai Lê Long Đĩnh. Hai ngôi đền được dựng lại vào khoảng thế kỷ 17 trên nền cung điện xưa, là nơi thờ hai vị vua đầu tiên của nhà nước Đại Cồ Việt.

Hai ông vua, một kinh đô

Năm 968, sau khi dẹp xong thế cục mười hai sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư, vùng núi đá vôi hiểm trở gần quê ông. Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và con trưởng Đinh Liễn bị hại. Năm sau, 980, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn được tôn lên ngôi, giữ kinh đô Hoa Lư và trị vì đến năm 1005. Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, Hoa Lư trở thành cố đô.

Như vậy Hoa Lư là kinh đô của hai triều Đinh và Tiền Lê, trong khoảng bốn mươi hai năm. Hai ngôi đền hôm nay là nơi người dân nhớ về hai ông vua mở đầu thời kỳ quân chủ độc lập.

Đền vua Đinh Tiên Hoàng

Đền nằm trên nền điện cũ của kinh đô, quay mặt về phía núi Mã Yên (núi Yên Ngựa), ngọn núi được truyền là nơi đặt lăng vua Đinh. Kiến trúc hiện nay chủ yếu từ thời Lê trung hưng, khoảng thế kỷ 17, về sau được trùng tu nhiều lần. Đền được bố cục theo kiểu "nội công ngoại quốc": bên trong các toà xếp theo hình chữ "công", bên ngoài có tường bao quanh như chữ "quốc".

Đi từ ngoài vào, du khách lần lượt qua:

1. Nghi môn ngoại và nghi môn nội: hai lớp cổng, ngăn không gian đời thường với không gian thờ.
2. Sân rồng: giữa sân là chiếc sập đá được gọi là "long sàng", chạm rồng, được cho là gắn với nơi đặt ngai thờ. Đây là một trong những hiện vật được chú ý nhất ở đền.
3. Bái đường, thiêu hương và chính cung: ba toà nối nhau, nơi thực hiện các nghi lễ dâng hương.

Trong chính cung, tượng Đinh Tiên Hoàng đặt ở giữa, hai bên là tượng ba người con: Nam Việt vương Đinh Liễn, Đinh Hạng Lang và Đinh Toàn, vị vua nhỏ tuổi kế vị trong thời gian ngắn trước khi nhường ngôi. Nghệ thuật chạm gỗ ở các toà đền, với rồng, mây, lá, là ví dụ tiêu biểu của điêu khắc gỗ thời Lê trung hưng.

Đền vua Lê Đại Hành

Đền vua Lê nằm cách đền vua Đinh khoảng nửa cây số, quy mô nhỏ hơn nhưng bố cục tương tự, với các toà bái đường, thiêu hương, chính cung. Đền cũng được dựng lại khoảng thế kỷ 17.

Trong chính cung, tượng Lê Đại Hành ở giữa, một bên là thái hậu Dương Vân Nga, bên kia là con trai Lê Long Đĩnh. Việc Dương Vân Nga được thờ ở đền vua Lê mà không ở đền vua Đinh là chi tiết nhiều du khách tò mò: bà vốn là vợ Đinh Tiên Hoàng, mẹ của vua Đinh Toàn, và sau khi Lê Hoàn lên ngôi thì trở thành hoàng hậu của ông. Sử Việt chép việc này khá ngắn gọn; người đời sau có nhiều cách nhìn khác nhau về vai trò của bà trong cuộc chuyển giao năm 980.

Việc Lê Long Đĩnh được thờ cùng cha cũng đáng chú ý, vì sử thời Lý chép về ông rất nặng nề. Điều này nhắc rằng lời phán xét của sử thần và cách dân gian thờ phụng không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Những dấu tích khác của cố đô quanh hai đền

• Dấu tích cung điện: các đợt khai quật khảo cổ ở Hoa Lư từ cuối thế kỷ 20 đã tìm thấy nền móng, gạch ngói, đồ gốm của thời Đinh – Tiền Lê dưới mặt đất quanh khu đền. Một phần được giới thiệu ngay tại chỗ.
• Cột kinh Phật: ở Hoa Lư đã tìm thấy các cột đá khắc kinh Phật do Nam Việt vương Đinh Liễn cho dựng, khoảng năm 973, là một trong những văn bản chữ Hán cổ nhất của thời độc lập còn lại.
• Núi Mã Yên: đối diện đền vua Đinh, có lối đi bộ lên khu lăng được truyền là của Đinh Tiên Hoàng.
• Thành đất và các đoạn tường thành: người xưa đắp tường nối các núi đá vôi để tạo thành kinh đô; một số đoạn vẫn còn nhận ra.

Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An, bao gồm cả khu cố đô Hoa Lư, được UNESCO ghi danh là di sản thế giới hỗn hợp cả văn hoá lẫn thiên nhiên, di sản đầu tiên loại này ở Việt Nam.

Lễ hội Trường Yên

Lễ hội Trường Yên, còn gọi là hội Hoa Lư, diễn ra vào khoảng tháng Ba âm lịch, để tưởng nhớ vua Đinh và vua Lê. Lễ hội có rước kiệu giữa hai đền, rước nước, tế lễ và các tiết mục dân gian. Một tiết mục quen thuộc là trẻ em diễn lại cảnh "cờ lau tập trận". Cần nhớ rằng đây là truyền thuyết về tuổi thơ Đinh Bộ Lĩnh, được dân gian giữ gìn qua lễ hội, chứ không phải sự kiện có trong sử chính.

Các nơi khác thờ hai vua

Quê quán Lê Hoàn còn là chủ đề tranh luận giữa các nhà nghiên cứu. Toàn thư chép ông người Ái Châu (vùng Thanh Hoá), trong khi một số tài liệu khác và truyền thống địa phương gắn ông với vùng Hà Nam. Cả hai nơi đều có đền thờ và lễ hội riêng.

Hai ông vua qua lời sử gia

Các sử thần như Lê Văn Hưu đời Trần và Ngô Sĩ Liên đời Lê sơ đánh giá Đinh Tiên Hoàng là người có tài dẹp loạn, lập được nước, nhưng cũng chê ông việc lập con nhỏ làm thái tử khiến anh em tương tàn, và việc dùng hình phạt nghiêm khắc. Lê Đại Hành được đánh giá cao về việc giữ nước, đánh lui quân Tống năm 981 và đánh Chiêm Thành năm 982, nhưng cũng bị trách vì chia cho các con giữ nhiều nơi mà không sớm định rõ ngôi thứ, khiến các con tranh ngôi sau khi ông mất. Sử gia hiện đại thường nhìn hai ông là những người đặt nền móng: một người thống nhất, một người giữ vững, mở đường cho nhà Lý.

Góc nhìn hôm nay: đến Hoa Lư nên xem gì

• Đi sớm buổi sáng, khi khu đền còn vắng, để quan sát kỹ chạm khắc gỗ và chiếc long sàng đá.
• Đọc các câu đối, hoành phi; nếu không đọc được chữ Hán, nhiều nơi có bảng thuyết minh.
• Đi bộ giữa hai đền để cảm nhận khoảng cách của kinh đô cũ, nhìn các dãy núi đá vôi từng là "tường thành" tự nhiên.
• Kết hợp thăm các điểm khảo cổ và chùa cổ trong khu vực.

Sách nên đọc trước khi đi: phần Kỷ nhà Đinh và Kỷ nhà Lê (Tiền Lê) trong Đại Việt sử ký toàn thư, cùng các ấn phẩm giới thiệu kết quả khảo cổ học ở Hoa Lư.