Trong truyền thuyết Việt Nam, vua xuất hiện dày đặc nhất qua các đời Hùng Vương: vua Hùng kén rể trong chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh, chọn người nối ngôi qua mâm bánh chưng bánh giầy, cho người đi tìm người đánh giặc trong chuyện Thánh Gióng; rồi đến An Dương Vương với nỏ thần và thành Cổ Loa, Lý Thái Tổ với những điềm lạ lúc sinh, Lê Lợi trả gươm cho rùa thần. Trong cổ tích, vua thường không có tên, chỉ là "nhà vua" mở hội kén vợ trong Tấm Cám hay gả công chúa trong Thạch Sanh. Phần lớn những câu chuyện ấy là truyền thuyết, không phải sử liệu, nhưng chúng cho biết người xưa mong một ông vua phải như thế nào.
Truyền thuyết, cổ tích và sử: ba thứ khác nhau
| Loại | Đặc điểm | Vua trong đó | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Truyền thuyết | Gắn với nhân vật, địa danh có thật hoặc được tin là có thật; có yếu tố kỳ ảo; thường có đền thờ, lễ hội đi kèm | Có tên, có thời đại: vua Hùng, An Dương Vương, Lê Lợi | Sơn Tinh – Thủy Tinh, Mỵ Châu – Trọng Thủy, Hồ Gươm |
| Cổ tích | Không gắn thời điểm, địa danh cụ thể; kể chuyện số phận con người, thiện ác | Thường chỉ là "nhà vua", không tên | Tấm Cám, Thạch Sanh |
| Sử liệu | Ghi chép có niên đại, có thể đối chiếu | Có miếu hiệu, niên hiệu, năm trị vì | Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử lược |
Ranh giới đôi khi mờ. Đại Việt sử ký toàn thư mở đầu bằng phần Ngoại kỷ chép họ Hồng Bàng, Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, mười tám đời Hùng Vương; chính các sử thần biên soạn cũng tỏ ý dè dặt với những chuyện kỳ lạ của thời ấy, chép lại để giữ truyền thống hơn là khẳng định. Phần lớn truyền thuyết về vua Hùng được tập hợp trong Lĩnh Nam chích quái, một sưu tập truyện cổ có từ khoảng thế kỷ 14–15.
Các vua Hùng: người kén rể, người chọn con, người cầu hiền
Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân lấy Âu Cơ, sinh ra trăm người con; người con trưởng ở lại đất Phong Châu làm vua, xưng Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang. Toàn thư ghi có mười tám đời Hùng Vương; con số này nhiều nhà nghiên cứu coi là tượng trưng cho một thời kỳ dài, không phải mười tám người cụ thể.
Sơn Tinh – Thủy Tinh: vua kén rể
Vua Hùng (truyện gọi là đời thứ mười tám) có con gái là Mỵ Nương, hai chàng Sơn Tinh, Thủy Tinh cùng đến hỏi. Vua đặt ra sính lễ khó tìm như voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao, ai mang đến trước thì được vợ. Sơn Tinh đến trước; Thủy Tinh tức giận dâng nước đánh, năm nào cũng vậy. Truyện vừa giải thích lũ lụt hằng năm, vừa vẽ ra hình ảnh ông vua phân xử bằng một quy tắc công khai.
Bánh chưng bánh giầy: vua chọn người nối ngôi
Một đời Hùng Vương muốn truyền ngôi, bảo các con đi tìm món ngon dâng lên, ai vừa ý sẽ được nối ngôi. Các lang đua nhau tìm sơn hào hải vị; Lang Liêu nghèo nhất, được thần mách dùng gạo nếp làm bánh vuông tượng trưng cho đất, bánh tròn tượng trưng cho trời. Vua chọn Lang Liêu. Đây là một truyện truyền ngôi "lập hiền" trọn vẹn: người được chọn không phải con trưởng, mà là người hiểu giá trị của hạt gạo và lòng hiếu.
Thánh Gióng: vua cầu người tài
Giặc Ân kéo đến, vua Hùng sai sứ đi khắp nơi tìm người đánh giặc. Đứa bé lên ba ở làng Gióng bỗng cất tiếng nói, xin ngựa sắt, roi sắt, rồi vươn vai thành tráng sĩ. Trong truyện, vua không phải người hùng; vua là người biết cầu hiền và tin vào sức của dân.
Những truyện khác có vua Hùng
- Chử Đồng Tử – Tiên Dung: công chúa con vua Hùng gặp chàng trai nghèo trên bãi cát, tự kết duyên. Vua giận, không cho về cung; đôi vợ chồng sau đắc đạo bay về trời.
- Sự tích dưa hấu: Mai An Tiêm, con nuôi vua Hùng, bị đày ra đảo hoang vì một câu nói bị cho là kiêu ngạo, rồi tìm ra giống dưa hấu. Vua biết chuyện, gọi về.
- Sự tích trầu cau: sau khi nghe chuyện ba người hoá thành cây cau, dây trầu, tảng đá vôi, vua Hùng truyền lệ dùng trầu cau trong lễ cưới.
Ở những truyện này, vua Hùng là người đặt ra phong tục, là cha của cả cộng đồng. Ông có thể giận, có thể sai, nhưng cuối cùng biết nhận ra điều đúng.
An Dương Vương: từ ông vua có thật đến bi kịch truyền thuyết
An Dương Vương Thục Phán được nhiều nhà nghiên cứu coi là một nhân vật có cơ sở lịch sử: các nguồn Trung Hoa như Thủy kinh chú có nhắc đến ông, và thành Cổ Loa là di tích khảo cổ thật, với hệ thống vòng thành đất và nhiều mũi tên đồng tìm thấy ở đây. Nhưng câu chuyện quen thuộc thì là truyền thuyết: thần Kim Quy giúp xây thành, trao móng làm lẫy nỏ thần; Trọng Thủy con Triệu Đà lấy Mỵ Châu rồi đánh tráo lẫy nỏ; vua thua, chạy ra biển, rùa vàng hiện lên. Truyện mang một bài học về sự cảnh giác và bi kịch của lòng tin, và đến nay dư luận vẫn tranh luận nên thương hay trách Mỵ Châu.
Những truyền thuyết về các vua có thật
Đinh Bộ Lĩnh và cờ lau tập trận
Đinh Bộ Lĩnh là vua có thật, lên ngôi năm 968. Nhưng chuyện cậu bé chăn trâu lấy bông lau làm cờ, cùng lũ trẻ chia phe tập trận, được bạn bè tôn làm "vua" từ nhỏ là truyền thuyết. Truyện được kể rộng rãi vì nó gói gọn một ý: người làm vua có khí chất từ thuở bé.
Lý Thái Tổ và những điềm lạ
Sử chép Lý Công Uẩn không rõ cha, mẹ là bà Phạm thị, tương truyền gặp thần nhân ở núi Tiêu Sơn mà có mang. Ông được nhà sư Lý Khánh Văn nuôi, theo học sư Vạn Hạnh ở chùa Lục Tổ. Trước khi ông lên ngôi, nhiều lời sấm và điềm lạ được ghi lại, như cây gạo bị sét đánh hiện ra những câu sấm báo nhà Lê sắp mất, nhà Lý sắp lên. Các sử gia hiện đại thường xem đây là những lời sấm được tạo ra hoặc kể lại để chuẩn bị dư luận cho cuộc đổi triều năm 1009.
Lê Lợi trả gươm
Truyền thuyết kể Lê Lợi được thần cho mượn gươm báu để đánh giặc Minh; sau khi lên ngôi, vua đi thuyền trên hồ Tả Vọng ở kinh thành thì rùa vàng nổi lên đòi gươm, hồ từ đó mang tên Hoàn Kiếm. Truyện này không có trong các sử chính thời Lê sơ, mà được ghi lại trong các tác phẩm muộn hơn. Nó vẫn là một trong những truyền thuyết được yêu thích nhất, vì nói lên điều người Việt mong ở một vị vua: có được thiên hạ rồi thì biết trả lại binh khí, trở về hoà bình.
Nhà vua trong truyện cổ tích
Trong cổ tích, vua gần như luôn là một vai chức năng, không phải một con người cụ thể:
- Tấm Cám: nhà vua mở hội, nhặt được chiếc hài, cho thử để tìm người làm vợ. Vua ở đây là phần thưởng, là sự đổi đời của người hiền.
- Thạch Sanh: vua gả công chúa cho người cứu nàng, và cuối truyện nhường ngôi cho Thạch Sanh. Vua là người cuối cùng nhận ra sự thật.
- Các truyện trạng: trong truyện Trạng Quỳnh, đối tượng bị trêu chủ yếu là chúa Trịnh và quan lại; nhà vua thường được kể nhẹ tay hơn.
Người kể cổ tích hiếm khi chê thẳng vua. Kẻ xấu trong truyện thường là quan lại, mẹ ghẻ, Lý Thông. Vua có thể bị lừa nhưng không ác. Đó là cách nghĩ quen thuộc của xã hội làng xã xưa: vua ở xa, tốt, chỉ có kẻ ở giữa làm sai.
Vì sao truyền thuyết về vua quan trọng
Truyền thuyết không cho ta biết vua đã làm gì, nhưng cho biết người xưa nghĩ vua nên làm gì. Từ các truyện trên có thể rút ra một "bản mô tả" ông vua lý tưởng của người Việt: biết chọn người hiền dù không phải con trưởng (Lang Liêu), biết cầu người tài từ dân (Thánh Gióng), giữ đất nước bằng sự cảnh giác (An Dương Vương), và biết dừng chiến tranh khi đã thắng (Lê Lợi trả gươm). Nhiều truyền thuyết cũng gắn vua với việc đặt phong tục: lễ cưới có trầu cau, ngày Tết có bánh chưng.
Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì
- Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, Phú Thọ: Giỗ Tổ ngày mười tháng Ba âm lịch. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012.
- Khu di tích Cổ Loa ở ngoại thành phía bắc Hà Nội: còn dấu vết các vòng thành đất, đền thờ An Dương Vương và am thờ Mỵ Châu.
- Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn, nơi trưng bày tiêu bản một cá thể rùa lớn từng sống trong hồ.
- Đền Gióng ở Phù Đổng và Sóc Sơn, Hà Nội: hội Gióng được UNESCO ghi danh năm 2010.
Sách nên đọc: Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên, bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, kèm phần Ngoại kỷ của Toàn thư để thấy sử thần xưa đã chép truyền thuyết với thái độ dè dặt ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Vua Hùng có thật không?
Thời đại Hùng Vương gắn với văn hoá Đông Sơn có cơ sở khảo cổ, nhưng chuyện mười tám đời vua cụ thể và các tích kỳ ảo là truyền thuyết. Toàn thư chép lại những chuyện này trong phần Ngoại kỷ, và chính sử thần cũng tỏ ý dè dặt.
Truyện bánh chưng bánh giầy kể về vua nào?
Truyện kể về một đời vua Hùng muốn chọn người nối ngôi; Lĩnh Nam chích quái gắn với Hùng Vương thứ sáu. Người được chọn là Lang Liêu, nhờ làm ra bánh chưng, bánh giầy tượng trưng cho đất và trời.
An Dương Vương có thật không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng An Dương Vương là nhân vật có cơ sở lịch sử, được nhắc trong các nguồn Trung Hoa cổ, và thành Cổ Loa là di tích có thật. Chuyện nỏ thần, rùa vàng và Mỵ Châu – Trọng Thủy là truyền thuyết.
Truyền thuyết Hồ Gươm có trong sử không?
Chuyện Lê Lợi trả gươm cho rùa thần không có trong các bộ sử chính thời Lê sơ, mà xuất hiện trong các ghi chép muộn hơn. Đây là truyền thuyết, nhưng đã gắn chặt với tên hồ Hoàn Kiếm.
Đinh Bộ Lĩnh cờ lau tập trận có thật không?
Đinh Bộ Lĩnh là vua có thật, lên ngôi năm 968. Còn chuyện thuở nhỏ lấy bông lau làm cờ tập trận là truyền thuyết dân gian, không có bằng chứng sử liệu.
