Shakespeare viết về vua nhiều hơn bất kỳ đề tài nào: mười vở kịch lịch sử về các vua Anh, cùng những bi kịch lớn như Vua Lear, Macbeth, Hamlet. Ba hình mẫu nổi tiếng nhất là Lear, ông vua chia nước cho con rồi mất tất cả; Richard III, kẻ cướp ngôi trở thành biểu tượng của cái ác; và Henry V, chàng hoàng tử ăn chơi hoá thành vị vua anh hùng. Cả ba đều dựa trên người hoặc truyền thuyết có thật, nhưng Shakespeare đã nặn lại họ theo nhu cầu của sân khấu và của thời đại Tudor.
Vì sao Shakespeare viết nhiều về vua
Shakespeare sống dưới thời Elizabeth I và James I, khi câu hỏi "ai được làm vua và vì sao" là chuyện sống còn. Elizabeth không có con, việc kế vị bỏ ngỏ suốt nhiều năm. Kịch về vua là cách khán giả bàn chuyện quyền lực một cách an toàn: chuyện đã xảy ra hai trăm năm trước, nhưng câu hỏi thì vẫn còn nguyên.
Nguồn tư liệu chính của ông là bộ Biên niên sử (Chronicles) của Raphael Holinshed, xuất bản lần hai năm 1587, cùng các sử gia thời Tudor. Những nguồn này vốn đã nhìn lịch sử theo hướng có lợi cho nhà Tudor, và Shakespeare thừa hưởng cái nhìn ấy.
Vua Lear: ông vua của truyền thuyết
Vua Lear (khoảng 1605–1606) kể về một ông vua già chia vương quốc cho ba con gái theo mức độ họ nói yêu ông. Hai cô chị nói lời ngọt rồi bỏ rơi cha; cô út Cordelia nói thật thì bị đuổi. Lear lang thang trong bão, mất trí, và vở kịch kết thúc trong bi thương.
Lear không phải vua có thật. Ông là Leir, một ông vua huyền thoại của Anh thời tiền La Mã trong sách Lịch sử các vua Anh của Geoffrey xứ Monmouth, viết khoảng năm 1136. Trong các bản cũ, câu chuyện có hậu: Cordelia đánh bại hai chị, đưa cha trở lại ngai. Shakespeare đổi kết cục thành bi kịch. Kết thúc ấy bị coi là quá tàn nhẫn: năm 1681, Nahum Tate viết lại cho Cordelia sống và lấy chồng, và bản sửa này được diễn trên sân khấu Anh khoảng một thế kỷ rưỡi trước khi bản gốc trở lại.
Điều vở kịch nói về vương quyền: một ông vua muốn giữ danh hiệu và sự tôn kính mà bỏ trách nhiệm, sẽ mất cả hai. Câu Lear nói với Cordelia trong cảnh đầu, đại ý "không có gì thì chẳng sinh ra được gì", trở thành lời tiên tri cho chính ông.
Richard III: kẻ phản diện được dựng nên
Richard III làm vua Anh từ năm 1483 đến 1485, vị vua cuối cùng của dòng York. Ông lên ngôi sau khi hai cháu trai, con của anh trai ông, bị tuyên bố không hợp pháp và bị giữ trong Tháp London; hai cậu bé biến mất và số phận của họ đến nay vẫn là bí ẩn lớn của sử Anh. Năm 1485, Richard tử trận ở Bosworth và Henry Tudor lên ngôi.
Vở Richard III (khoảng 1592–1593) biến ông thành một kẻ gù lưng, tay teo, mưu mô và tàn nhẫn, vui vẻ kể với khán giả các kế hoạch của mình. Câu kêu cuối cùng của ông trên chiến trường, "Ngựa! Ngựa! Đổi cả vương quốc lấy một con ngựa!", là một trong những câu thoại nổi tiếng nhất của Shakespeare.
Sự thật khảo cổ năm 2012
Năm 2012, các nhà khảo cổ tìm thấy hài cốt Richard III dưới một bãi đỗ xe ở thành phố Leicester, nơi xưa là tu viện dòng Phanxicô. Phân tích ADN năm 2013 xác nhận danh tính. Bộ xương cho thấy ông bị vẹo cột sống nặng, nên một vai cao hơn vai kia, nhưng không gù theo kiểu sân khấu tả, cũng không có dấu hiệu tay teo. Năm 2015, ông được an táng lại trong nhà thờ chính toà Leicester.
Các sử gia ngày nay đánh giá Richard nhiều chiều hơn: ông có thể đã liên quan đến cái chết của hai cháu, nhưng trong hai năm cầm quyền cũng có những cải cách luật pháp đáng kể. Hình ảnh quái vật trên sân khấu phần lớn đến từ các tác giả thời Tudor như Thomas More, những người viết cho triều đại đã thay thế ông.
Henry V: từ "Hal" ăn chơi đến vị vua anh hùng
Henry V trị vì từ năm 1413 đến 1422. Trong hai vở Henry IV, ông xuất hiện là hoàng tử Hal, la cà quán rượu với hiệp sĩ già béo Falstaff, một nhân vật hư cấu. Đến vở Henry V (1599), Hal lên ngôi, gạt bỏ bạn cũ và dẫn quân sang Pháp. Vở kịch gắn với trận Agincourt năm 1415 và kết thúc bằng việc Henry hỏi cưới công chúa Pháp Catherine de Valois; theo hiệp ước Troyes năm 1420, ông được công nhận là người thừa kế ngôi Pháp.
Bài diễn văn "ngày Thánh Crispin" trước trận đánh, với cụm từ "chúng ta, một nhóm anh em" (we band of brothers), là sáng tác của Shakespeare; không có nguồn nào cho thấy Henry thật đã nói những lời đó. Chuyện thời trẻ ăn chơi của Henry cũng được thêm thắt nhiều. Henry thật mất năm 1422 vì bệnh khi mới khoảng 35 tuổi, để lại người con chưa tròn một tuổi; giấc mơ hợp nhất hai vương miện tan đi trong vài thập kỷ.
Những ông vua khác trên sân khấu Shakespeare
| Vở | Vua có thật | Thời gian trị vì | Shakespeare thay đổi gì |
|---|---|---|---|
| Richard II | Richard II của Anh | 1377–1399 | Biến cuộc phế truất thành bi kịch của một ông vua thi sĩ |
| Henry IV (hai phần) | Henry IV của Anh | 1399–1413 | Thêm Falstaff hư cấu; tô đậm mâu thuẫn cha con |
| Macbeth | Mac Bethad của Scotland | 1040–1057 | Biến một ông vua trị vì 17 năm tương đối ổn định thành kẻ giết vua trong đêm |
| Vua Lear | Leir (huyền thoại) | không xác định | Đổi kết thúc có hậu thành bi kịch |
| Hamlet | Amleth (truyền thuyết Đan Mạch) | không xác định | Biến chuyện báo thù thời trung cổ thành bi kịch của suy tư |
Trường hợp Macbeth đáng chú ý. Vua Duncan thật mất trong chiến trận chứ không bị giết khi đang ngủ; Macbeth thật cai trị khá yên ổn và năm 1050 còn đi hành hương tới Roma. Nhân vật Banquo, người mà vở kịch tôn vinh, được cho là tổ tiên của dòng Stuart, dòng họ của vua James I đang ngồi trên ngai khi vở kịch ra đời. Kịch về quá khứ, nhưng viết cho người đương quyền.
Shakespeare nói gì về ngôi vua
Đọc chung các vở, có thể thấy mấy ý lặp lại:
- Ngôi vua là gánh nặng. Câu nổi tiếng trong Henry IV phần hai: cái đầu đội vương miện thì nằm không yên giấc.
- Chính danh và năng lực không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Richard II chính danh nhưng kém cỏi; Henry IV giỏi nhưng cướp ngôi, và cả đời bị ám ảnh vì điều đó.
- Vua cũng là người. Trong Richard II, ông vua bị phế ngồi xuống đất kể chuyện cái chết của các vua; nhà nghiên cứu Ernst Kantorowicz về sau dùng chính vở này để phân tích quan niệm "vua có hai thân thể", một thân thể con người phải chết và một thân thể chính trị bất tử.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, Vua Lear thường được biết với tên phiên âm "Vua Lia", và các vở bi kịch của Shakespeare được dịch, dàn dựng nhiều lần. Ai muốn xem tận nơi có thể đến nhà hát Globe dựng lại ở London (mở cửa năm 1997), các nhà hát của Đoàn kịch Hoàng gia Shakespeare ở Stratford-upon-Avon, quê hương của nhà soạn kịch, hoặc trung tâm du khách Vua Richard III ở Leicester, ngay cạnh nơi tìm thấy hài cốt ông.
Cách đọc hay nhất là đặt vở kịch cạnh sử: đọc Richard III rồi đọc một tiểu sử hiện đại về Richard; xem Macbeth rồi tìm hiểu về Scotland thế kỷ 11. Khoảng cách giữa hai bên chính là chỗ cho thấy sân khấu đã làm gì với lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Vua Lear có thật không?
Không. Lear dựa trên Leir, một ông vua huyền thoại trong sách của Geoffrey xứ Monmouth viết khoảng năm 1136. Trong các bản cũ câu chuyện có hậu; Shakespeare đổi thành bi kịch.
Richard III có gù lưng thật không?
Hài cốt tìm thấy ở Leicester năm 2012 cho thấy Richard III bị vẹo cột sống nặng, một vai cao hơn vai kia, nhưng không gù như trên sân khấu và không có dấu hiệu tay teo. Hình ảnh quái dị phần lớn đến từ các tác giả thời Tudor.
Câu "Đổi cả vương quốc lấy một con ngựa" ở vở nào?
Ở cảnh cuối vở Richard III, khi nhà vua mất ngựa giữa trận Bosworth năm 1485. Đây là lời thoại do Shakespeare viết, không có trong ghi chép lịch sử.
Macbeth ngoài đời có giết vua Duncan không?
Duncan mất năm 1040 trong chiến trận với lực lượng của Macbeth, không phải bị giết khi đang ngủ như trong kịch. Macbeth sau đó làm vua Scotland 17 năm, tương đối ổn định.
Shakespeare viết bao nhiêu vở về các vua Anh?
Thường được tính là mười vở kịch lịch sử, từ King John đến Henry VIII, trong đó có hai bộ bốn vở về giai đoạn từ Richard II đến Richard III. Ngoài ra nhiều bi kịch khác của ông cũng xoay quanh các vị vua.
