Phim cổ trang về hoàng đế: xem sao cho đúng sử, đâu là giai thoại

Phim cổ trang về hoàng đế hầu như luôn trộn ba lớp: sự kiện có trong sử, giai thoại dân gian và hư cấu của biên kịch. Xem cho đúng sử là biết tách ba lớp ấy: kiểm tra mốc năm và tuổi nhân vật, để ý cách xưng hô và trang phục, và nhớ rằng những chuyện như Càn Long vi hành, sửa di chiếu, mối tình hậu cung kéo dài cả bộ phim phần lớn là giai thoại hay sáng tác. Phim hay không cần đúng sử từng chi tiết, nhưng người xem nên biết mình đang xem phần nào.

Ba lớp trong một bộ phim cổ trang

Một bộ phim có thể đúng ở lớp thứ nhất mà vẫn sai hoàn toàn về tinh thần, nếu nó kể một ông vua cần mẫn thành kẻ chỉ lo chuyện hậu cung, hoặc ngược lại.

Phim về các hoàng đế nhà Thanh: nhiều nhất và dễ nhầm nhất

Khán giả Việt quen với các hoàng đế nhà Thanh hơn mọi triều đại khác, nhờ một loạt phim truyền hình Trung Quốc từ cuối thập niên 1990.

• "Hoàn Châu cách cách" (1998): lấy bối cảnh triều Càn Long, nhưng hai nhân vật chính đều hư cấu. Hình ảnh Càn Long hiền hoà, đa tình là của phim, không phải của sử.
• "Ung Chính vương triều" (1999), "Khang Hy vương triều" (2001): chuyển thể từ tiểu thuyết lịch sử của Nhị Nguyệt Hà, bám sát các sự kiện lớn hơn, nhưng vẫn kịch tính hoá tranh ngôi và đối thoại.
• "Hậu cung Chân Hoàn truyện" (2011), "Diên Hy công lược" (2018): phim hậu cung thời Ung Chính và Càn Long. Nhân vật chính lấy cảm hứng rất xa từ các phi tần có thật, còn phần lớn âm mưu, đấu đá là sáng tác.

Ba giai thoại phim hay kể như sự thật

1. Càn Long vi hành. Càn Long thật có sáu lần tuần du Giang Nam (từ năm 1751 đến 1784), cũng như ông nội Khang Hy. Nhưng đó là những chuyến đi chính thức với đoàn tuỳ tùng đông đảo, tốn kém, có ghi chép chi tiết. Hình ảnh hoàng đế cải trang thường dân đi phân xử chuyện đời là giai thoại và sáng tác về sau.
2. Ung Chính sửa di chiếu. Chuyện sửa chữ "thập" thành "vu" để cướp ngôi của em là giai thoại; các nhà nghiên cứu chỉ ra nhiều lý do khiến cách sửa ấy không khả thi.
3. Hoàng hậu, phi tần quyết định mọi việc. Phim hậu cung tạo cảm giác triều chính xoay quanh tranh sủng. Thực tế triều Thanh rất chặt về việc hậu cung can chính; quyền lực của phi tần có, nhưng hẹp hơn nhiều.

Phim Hàn Quốc và các vua Joseon

Phim cổ trang Hàn Quốc hay dựa vào Joseon Wangjo Sillok (Biên niên sử triều Joseon), một bộ ghi chép rất chi tiết. Nhờ đó nhiều phim có điểm tựa sử liệu rõ hơn, nhưng cũng hay "thổi" một dòng chép ngắn thành cả bộ phim. Ví dụ, "Nàng Dae Jang Geum" (2003) lấy nhân vật từ vài dòng trong biên niên sử triều vua Jungjong nhắc đến một nữ y tên Jang-geum; gần như toàn bộ cuộc đời, tình cảm và tài nấu nướng của nàng trong phim là hư cấu.

Phim phương Tây về hoàng đế: đẹp mắt, nhiều chỗ lệch

• "Gladiator" (2000): trong phim, Marcus Aurelius bị con trai Commodus giết, còn Commodus chết trên đấu trường. Theo sử, Marcus Aurelius mất năm 180 vì bệnh trong thời gian chinh chiến ở biên giới phía bắc; Commodus làm hoàng đế mười hai năm và bị ám sát năm 192 trong cung. Commodus thật sự có xuống đấu trường biểu diễn, chi tiết này phim giữ đúng.
• "Braveheart" (1995): phim cho công chúa Isabelle nước Pháp gặp William Wallace, nhưng khi Wallace mất năm 1305, Isabelle vẫn còn là một đứa trẻ ở Pháp, phải đến năm 1308 mới sang Anh làm vợ vua Edward II.
• Phim về Cleopatra: nhiều phim khắc hoạ bà như một biểu tượng sắc đẹp, trong khi các nguồn cổ, như Plutarch, nhấn vào trí tuệ, tài ngoại giao và khả năng nói nhiều thứ tiếng của bà.

Bảng kiểm nhanh khi xem phim về vua

Một mẹo nhỏ: nếu nhân vật có tên riêng đầy đủ mà tra không thấy trong sử chính, nhiều khả năng đó là nhân vật hư cấu. Nếu một vị vua xuất hiện ở sự kiện mà năm đó ông chưa sinh hoặc đã mất, phim đã dời mốc thời gian.

Khi xem phim lịch sử Việt Nam

Phim, kịch, cải lương về các vua Việt như Lý Công Uẩn, Trần Nhân Tông, Lê Lợi, Quang Trung không nhiều bằng phim nước ngoài, nhưng vẫn gặp đúng những vấn đề trên: dùng truyền thuyết như sử (cờ lau tập trận, Lê Lợi trả gươm), dùng miếu hiệu khi vua còn sống, trang phục pha trộn vì tư liệu hình ảnh thời Lý – Trần còn rất ít. Không nên trách phim ở điểm cuối: không ai biết chắc vua Lý mặc gì, các nhà làm phim phải dựa vào phỏng đoán từ khảo cổ và tranh tượng chùa.

Với phim Việt, cách kiểm tra tốt nhất là đối chiếu với Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch có chú thích) và các sách phổ thông có uy tín. Với những chi tiết về cung đình nhà Nguyễn, có thể tham khảo các ấn phẩm của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.

Phim sai sử có đáng xem không

Có. Phim cổ trang là tác phẩm nghệ thuật, không phải sách giáo khoa. Nhiều người bắt đầu mê sử từ một bộ phim, rồi đi tìm đọc để biết thật hư. Điều đáng ngại không phải là phim hư cấu, mà là khi người xem lấy phim làm nguồn và kể lại như sự thật. Một khán giả tỉnh táo có thể vừa thích phim, vừa biết rằng Càn Long ngoài đời có lẽ chưa từng cải trang đi chợ.

Góc nhìn hôm nay: xem xong thì đọc gì

Sau một bộ phim về nhà Thanh, có thể đọc phần bản kỷ các vua trong Thanh sử cảo hoặc các tiểu sử hiện đại về Khang Hy, Ung Chính, Càn Long. Sau phim về La Mã, đọc Suy tưởng của Marcus Aurelius hay sách của sử gia Cassius Dio về Commodus. Sau phim Joseon, tìm các bản trích Joseon Wangjo Sillok đã được số hoá. Với vua Việt, bảo tàng và di tích như Hoàng thành Thăng Long, Đại Nội Huế là nơi tốt để thấy hiện vật thật, giúp hình dung chính xác hơn những gì phim tái hiện.