Hậu Trần: Giản Định Đế, Trùng Quang Đế và cái kết của dòng Trần

Hậu Trần là tên sử gọi giai đoạn 1407–1414, khi hai người dòng dõi nhà Trần là Giản Định Đế (Trần Ngỗi) và Trùng Quang Đế (Trần Quý Khoáng) lần lượt xưng vua, dấy binh chống quân Minh sau khi nhà Hồ sụp đổ. Cuộc kháng chiến có lúc thắng lớn, nhưng chia rẽ nội bộ, vua nghi kỵ tướng, cuối cùng thất bại. Năm 1414 Trùng Quang Đế bị bắt, dòng Trần chấm dứt hẳn. Bốn năm sau, Lê Lợi khởi nghĩa ở Lam Sơn.

Bối cảnh: nước mất, nhà Hồ bị bắt

Mùa hè năm 1407, nhà Minh bắt được Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương. Nhà Minh vốn lấy danh nghĩa "khôi phục nhà Trần" để đem quân sang, nhưng khi thắng rồi thì tuyên bố không còn ai thuộc dòng Trần để lập, đổi nước ta thành quận Giao Chỉ, đặt quan cai trị trực tiếp. Lời hứa "phù Trần" lộ rõ là cái cớ.

Chính trong hoàn cảnh ấy, những người còn mang họ Trần trở thành ngọn cờ tự nhiên cho người muốn chống lại.

Giản Định Đế: người dấy binh đầu tiên

Trần Ngỗi là con thứ của Trần Nghệ Tông, sống lặng lẽ dưới thời nhà Hồ. Tháng 10 năm 1407, ông xưng vương ở Mô Độ (vùng Yên Mô, Ninh Bình), đặt niên hiệu Hưng Khánh, sau xưng là Giản Định Đế.

Ban đầu lực lượng yếu, bị quân Minh đánh tan, ông phải chạy vào Nghệ An. Ở đây có một bước ngoặt: Đặng Tất, viên quan đang giữ đất Hoá Châu, cùng Nguyễn Cảnh Chân đem quân về theo. Hai người này có kinh nghiệm, có binh lực, giúp cuộc kháng chiến lớn mạnh nhanh chóng.

Cuối năm 1408, quân Hậu Trần đánh thắng lớn quân Minh ở bến Bô Cô (vùng Nam Định cũ). Đây là thắng lợi lớn nhất của cả thời Hậu Trần. Sau trận này, triều đình nhỏ ấy có cơ hội thật để giành lại đất nước.

Năm 1409: giết công thần, tự chặt tay mình

Ngay sau thắng lợi, mâu thuẫn bùng ra. Giản Định Đế muốn thừa thắng đánh thẳng ra Đông Quan (Thăng Long), Đặng Tất muốn chờ quân các lộ hội đủ. Những người hầu cận bên vua gièm rằng Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân chuyên quyền. Đầu năm 1409, Giản Định Đế cho giết cả hai.

Đây là sai lầm chết người. Con của hai vị tướng là Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị bỏ đi, đem quân vào Thanh Hoá. Sử thần đời sau chê Giản Định Đế nặng lời ở việc này: vừa thắng một trận đã tự tay giết những người làm nên trận thắng ấy.

Trùng Quang Đế: vị vua cuối cùng của dòng Trần

Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị tôn Trần Quý Khoáng, cháu nội Trần Nghệ Tông, lên ngôi năm 1409 ở Chi La (vùng Nghệ An – Hà Tĩnh xưa), đặt niên hiệu Trùng Quang. Sau đó, quân Trùng Quang đón Giản Định Đế về, tôn làm thái thượng hoàng để hai bên hợp lại.

Sự hợp nhất không kéo dài. Năm 1409, Giản Định Đế bị quân Minh bắt khi đang ở vùng Mỹ Lương, giải về Kim Lăng. Trùng Quang Đế trở thành người duy nhất còn giữ danh hiệu vua.

Nhà Minh khi ấy cử Trương Phụ sang lần nữa với lực lượng lớn. Từ năm 1410 đến 1413, quân Trùng Quang bị dồn dần về phía nam: từ Nghệ An vào Thuận Hoá, Hoá Châu. Triều đình nhỏ sai Nguyễn Biểu và một số người đi sứ, xin nhà Minh phong vương để giữ nước, nhưng không thành. Chuyện Nguyễn Biểu bị Trương Phụ thử thách trong bữa cỗ và chết vì giữ khí tiết được kể nhiều trong dân gian; chi tiết cụ thể phần lớn thuộc về truyền thuyết.

Cuối năm 1413, quân Minh tiến vào Hoá Châu. Đầu năm 1414, Trùng Quang Đế cùng Đặng Dung, Nguyễn Cảnh Dị lần lượt bị bắt. Toàn thư chép trên đường bị giải về phương Bắc, vua nhảy xuống biển tự tận. Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị cũng không qua khỏi.

Đặng Dung và bài Cảm hoài

Từ thời Hậu Trần còn lại một bài thơ được nhiều thế hệ thuộc lòng: Cảm hoài của Đặng Dung. Hai câu nổi tiếng nhất:

Thời lai đồ điếu thành công dị,
Vận khứ anh hùng ẩm hận đa.

Ý là: gặp thời thì người hàng thịt, kẻ câu cá cũng dễ thành công; lỡ vận thì người anh hùng phải nuốt hận nhiều. Bài thơ nói đúng tâm trạng của cả một thế hệ người theo Hậu Trần: có tài, có chí, nhưng sinh ra vào lúc thời thế đã ngả về phía khác.

Bảng tóm tắt Hậu Trần

Vì sao Hậu Trần thất bại

Các nhà sử học thường nêu mấy nguyên nhân:

1. Chia rẽ trong nội bộ: vua giết tướng, rồi lập hai vua song song. Lực lượng chưa bao giờ thật sự thống nhất.
2. Thiếu căn cứ vững: quân Hậu Trần chủ yếu dựa vào vùng Nghệ An, Hoá Châu, chưa gây được phong trào rộng ở đồng bằng Bắc Bộ, nơi quân Minh đóng dày đặc.
3. Ngọn cờ đã nhạt: sau những năm cuối thời Trần đầy loạn lạc và bảy năm nhà Hồ, danh nghĩa "khôi phục nhà Trần" không còn sức hút như trước.
4. Đối thủ mạnh: nhà Minh thời Vĩnh Lạc đang ở đỉnh cao, sẵn sàng đổ quân lớn sang nhiều đợt.

Bài học ấy không mất đi. Bốn năm sau, Lê Lợi dấy binh ở Lam Sơn, dựa vào một căn cứ vững ở miền núi Thanh Hoá, xây lực lượng lâu dài và giữ đoàn kết giữa các tướng. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thuộc về một câu chuyện khác, nhưng nhiều người tham gia đã chứng kiến thất bại của Hậu Trần.

Sử cũ có công nhận Hậu Trần không

Có. Đại Việt sử ký toàn thư dành hẳn một kỷ riêng gọi là Kỷ Hậu Trần, chép hai vua theo đúng thể lệ chính thống. Ngô Sĩ Liên coi hai vua này là người kế tục hợp pháp của nhà Trần, khác với cách ông đối xử với nhà Hồ. Tuy vậy, khi đếm "các vua nhà Trần", người ta thường tính riêng Hậu Trần, vì đây là giai đoạn kháng chiến, không còn là một triều đình cai trị cả nước.

Góc nhìn hôm nay

• Nghệ An và Hà Tĩnh có nhiều đền thờ các tướng Hậu Trần như Đặng Tất, Đặng Dung, Nguyễn Biểu, gắn với vùng đất Chi La, Lam Thành.
• Đền Trần Nam Định (nay thuộc Ninh Bình) thờ các vua Trần; đi xa hơn, có thể ghé vùng Yên Mô, Ninh Bình, nơi Giản Định Đế xưng vương.
• Đọc: Kỷ Hậu Trần trong Toàn thư; bài Cảm hoài của Đặng Dung trong tuyển thơ văn Lý – Trần.