Hồ Quý Ly: từ ngoại thích nhà Trần đến ngôi hoàng đế năm 1400

Hồ Quý Ly là người họ ngoại của nhà Trần, dần nắm hết quyền bính trong khoảng ba mươi năm cuối thế kỷ 14, rồi phế vua Trần Thiếu Đế năm 1400 để tự lên ngôi, lập ra nhà Hồ, đổi quốc hiệu thành Đại Ngu. Ông chỉ ở ngôi chưa đầy một năm rồi nhường cho con là Hồ Hán Thương, làm thái thượng hoàng. Năm 1407, nhà Minh đánh bại nhà Hồ, cha con ông bị bắt đưa sang Trung Quốc. Ông là nhân vật gây tranh cãi bậc nhất sử Việt: kẻ cướp ngôi trong mắt sử cũ, nhà cải cách táo bạo trong mắt nhiều nhà nghiên cứu hiện nay.

Gốc gác: từ họ Hồ sang họ Lê rồi trở lại họ Hồ

Theo Toàn thư, tổ tiên xa của ông là Hồ Hưng Dật, người Chiết Giang (Trung Hoa), sang làm quan ở nước Việt vào khoảng thời Ngũ Đại (thế kỷ 10), rồi ở lại vùng Quỳnh Lưu, Nghệ An, làm trại chủ. Đến đời ông tổ bốn đời của Quý Ly là Hồ Liêm, gia đình dời ra hương Đại Lại, Thanh Hoá, làm con nuôi của Tuyên uý Lê Huấn, từ đó đổi sang họ Lê.

Lê Quý Ly sinh năm 1336. Hai người cô của ông được vua Trần Minh Tông lấy làm phi: một bà sinh ra Trần Nghệ Tông, một bà sinh ra Trần Duệ Tông. Như vậy Quý Ly là anh em con cô con cậu với hai vị vua này. Đó là cánh cửa đầu tiên đưa ông vào triều.

Ba mươi năm leo lên đỉnh quyền lực

Khi Trần Nghệ Tông phế Dương Nhật Lễ năm 1370, Quý Ly đứng về phía ông. Từ đó, ông được tin dùng liên tục:

Con đường ấy không đổ máu ít. Năm 1399, một số tướng lĩnh và tôn thất họ Trần, trong đó có Trần Khát Chân, người từng đánh bại Chế Bồng Nga, mưu giết Quý Ly trong một buổi hội thề. Việc bại lộ, Toàn thư chép hơn 370 người bị giết. Thượng hoàng Thuận Tông, khi ấy đã bị ép đi tu, cũng bị giết cùng năm.

Năm 1400: lên ngôi và nhà Hồ

Tháng 2 năm Canh Thìn 1400, Quý Ly phế Thiếu Đế, tự lên ngôi, đặt niên hiệu Thánh Nguyên, đổi lại họ Hồ (tự nhận là dòng dõi Ngu Thuấn, nên đặt quốc hiệu Đại Ngu). Cuối năm ấy, ông nhường ngôi cho con thứ là Hồ Hán Thương, lên làm thái thượng hoàng nhưng vẫn quyết mọi việc. Hán Thương là con của công chúa Huy Ninh nhà Trần, nên được chọn thay cho con trưởng là Hồ Nguyên Trừng; Nguyên Trừng được giao lo quân sự, binh khí.

Việc Quý Ly nhanh chóng nhường ngôi để làm thượng hoàng cho thấy ông bắt chước đúng mô hình của nhà Trần, mô hình ông đã quan sát suốt mấy chục năm.

Cải cách: chỉ nhắc một đoạn

Các cải cách của Hồ Quý Ly là đề tài lớn, có bài riêng. Tóm lại, từ những năm 1390 khi còn là phụ chính, ông đã ban hành một loạt chính sách: phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao (1396) và thu tiền đồng về; hạn chế số ruộng đất (hạn điền) và số nô tỳ (hạn nô) mà quý tộc được giữ; đổi phép thi cử; đề cao chữ Nôm, tự dịch một phần Kinh Thi ra Nôm; viết sách bàn về Nho học trong đó có chỗ phê bình cả các bậc tiên nho. Các chính sách này đánh thẳng vào quyền lợi của quý tộc họ Trần, cũng là cách ông làm yếu đối thủ chính trị.

Năm 1407: thất bại trước nhà Minh

Nhà Minh lấy cớ "phù Trần diệt Hồ" để đem quân sang năm 1406. Diễn biến chiến tranh không phải trọng tâm ở đây. Điều sử hay nhắc là câu Hồ Nguyên Trừng nói trong một buổi bàn việc chống giặc năm 1405, được Toàn thư chép lại: "Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo."

Câu nói ấy tóm gọn bi kịch của nhà Hồ: cải cách nhanh, mạnh, nhưng chưa có được lòng tin của tầng lớp quý tộc và của dân chúng, những người vẫn nhớ nhà Trần. Mùa hè năm 1407, Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương bị quân Minh bắt ở vùng Kỳ La (Hà Tĩnh), cùng nhiều người trong gia tộc bị giải về Kim Lăng.

Số phận sau khi bị bắt

Không có ghi chép chắc chắn về năm mất của Hồ Quý Ly. Các tư liệu cho biết ông bị giữ ở Trung Quốc, sau bị đưa đi làm lính ở vùng biên ải; năm mất được các nhà nghiên cứu ước đoán khác nhau. Hồ Nguyên Trừng, nhờ tài chế tạo súng, được nhà Minh dùng làm quan trông coi việc chế binh khí, để lại cuốn Nam Ông mộng lục viết về các nhân vật nước Việt.

Đánh giá: hai cách nhìn

Cả hai cách nhìn đều có cơ sở. Câu hỏi "Hồ Quý Ly là anh hùng hay tội đồ" không có câu trả lời một chữ. Cách hỏi tốt hơn là: những gì ông làm đúng, những gì sai, và vì sao một người có nhiều ý tưởng như thế lại thất bại nhanh đến vậy.

Góc nhìn hôm nay

• Thành nhà Hồ (Tây Đô) ở Thanh Hoá: toà thành đá xây năm 1397, được UNESCO công nhận di sản văn hoá thế giới năm 2011. Những khối đá lớn được ghép khít nhau vẫn đứng vững sau hơn sáu thế kỷ.
• Đàn tế Nam Giao nhà Hồ gần thành: nơi tế trời thời Hồ.
• Đọc: kỷ Trần Thuận Tông, Thiếu Đế và kỷ nhà Hồ trong Đại Việt sử ký toàn thư; Nam Ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng có bản dịch tiếng Việt. Muốn đọc góc nhìn hiện đại, có thể tìm các công trình nghiên cứu về cải cách Hồ Quý Ly của giới sử học Việt Nam từ thập niên 1960 trở đi.