Khu lăng mộ các vua Trần ở Thái Bình và Đông Triều

Các vua Trần được an táng chủ yếu ở hai vùng: phủ Long Hưng xưa, nay là vùng Tam Đường, Tiến Đức thuộc Thái Bình cũ (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), nơi có lăng các vua đầu triều như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông; và vùng An Sinh, Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, nơi đặt lăng các vua từ Trần Anh Tông trở về sau. Phần lớn kiến trúc trên mặt đất đã mất, nhưng đền thờ, dấu tích lăng và các di vật khảo cổ vẫn còn, cho thấy cách một triều đại lớn chọn nơi yên nghỉ khác hẳn các lăng vua Nguyễn ở Huế.

Vì sao lăng vua Trần không nằm ở kinh đô

Kinh đô nhà Trần là Thăng Long, nhưng không vua Trần nào được táng ở đó. Các vua chọn táng ở đất gốc của dòng họ và những vùng gắn với dòng họ. Phủ Long Hưng là vùng đất của họ Trần từ trước khi lên ngôi; Thiên Trường (Tức Mặc, Nam Định cũ) là quê gốc, nơi có hành cung các thượng hoàng; còn An Sinh ở Đông Triều trở thành khu lăng từ đầu thế kỷ 14. Sử không giải thích rõ lý do chọn An Sinh, nhưng việc đặt lăng xa kinh thành, gần đất gốc, là cách để giữ dòng họ gắn với quê, đồng thời tách việc tang lễ khỏi không gian triều chính.

Khu lăng ở Long Hưng (Thái Bình cũ)

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ba đời vua đầu và người được truy tôn Thái Tổ nhà Trần đều được táng ở phủ Long Hưng:

Khu vực này ngày nay là quần thể đền Trần ở Tiến Đức, gồm đền thờ các vua và khu lăng mộ được tu bổ. Các đợt nghiên cứu, khai quật đã xác định nhiều dấu tích kiến trúc và vị trí lăng gắn với ghi chép của sử. Đây là nơi người dân trong vùng tổ chức lễ hội tưởng nhớ nhà Trần hằng năm.

Trường hợp Trần Nhân Tông đặc biệt. Sau khi ông mất năm 1308 ở am Ngoạ Vân trên núi Yên Tử, thi hài được hoả táng theo nghi thức nhà Phật; xá lợi được chia, một phần táng ở Đức Lăng (Long Hưng), một phần đặt trong tháp ở Yên Tử. Chuyện đời tu hành của ông là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ ông có hai nơi yên nghỉ.

Khu lăng ở An Sinh, Đông Triều (Quảng Ninh)

Từ đời Trần Anh Tông, vùng An Sinh ở Đông Triều trở thành nơi đặt lăng các vua. Toàn thư ghi:

• Trần Anh Tông (mất năm 1320) táng ở Thái Lăng.
• Trần Minh Tông (mất năm 1357) táng ở Mục Lăng.
• Trần Hiến Tông (mất năm 1341) táng ở Xương An Lăng.
• Trần Nghệ Tông (mất năm 1394) táng ở Nguyên Lăng.

Một số lăng khác của các vua cuối triều chưa được xác định vị trí chắc chắn. Trần Duệ Tông tử trận ở Đồ Bàn năm 1377, không đưa được thi hài về. Trung tâm của khu vực là đền An Sinh, nơi thờ các vua Trần, được dựng trên nền một kiến trúc cổ hơn và tu bổ nhiều lần. Quanh đó là núi đồi, rừng thông và các điểm di tích như chùa Quỳnh Lâm, am Ngoạ Vân trên núi cao.

Các di tích nhà Trần ở Đông Triều đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Các cuộc khảo sát, khai quật khảo cổ ở đây phát hiện nền móng kiến trúc, gạch ngói trang trí, một số tượng thú bằng đá đặt quanh khu lăng. Những di vật này cho thấy lăng vua Trần có kiến trúc riêng, nhưng không đồ sộ như lăng vua Nguyễn sau này.

Lăng vua Trần khác lăng vua Nguyễn thế nào

Sự khác biệt này giải thích vì sao người ta dễ hình dung lăng vua Nguyễn mà khó hình dung lăng vua Trần: hơn sáu thế kỷ, chiến tranh và thời gian khiến phần lớn kiến trúc nhà Trần trên mặt đất không còn.

Đền thờ nhà Trần ở các nơi khác

Cần phân biệt lăng mộ với đền thờ. Ngoài hai vùng lăng, các vua Trần còn được thờ ở nhiều nơi:

• Đền Trần ở Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình): trên đất Thiên Trường, gồm đền Thiên Trường thờ các vua Trần và đền Cố Trạch thờ Trần Hưng Đạo. Nơi đây nổi tiếng với lễ khai ấn đầu xuân vào đêm rằm tháng Giêng.
• Đền Kiếp Bạc (Hải Dương cũ): thờ Trần Hưng Đạo, không phải vua.
• Yên Tử: gắn với Trần Nhân Tông và dòng Thiền Trúc Lâm.

Nhiều người nhầm đền Trần Nam Định là nơi đặt lăng vua. Thực ra đó là nơi thờ và nơi có hành cung xưa; lăng mộ nằm ở Long Hưng và An Sinh.

Lăng vua và lời dặn bớt xa hoa

Ghi chép về tang lễ nhà Trần trong Toàn thư khá ngắn, nhưng tinh thần chung là không xây dựng lăng tẩm quá tốn kém. Các vua chịu ảnh hưởng Phật giáo sâu, nhiều người cuối đời tu hành; việc Trần Nhân Tông được hoả táng là ví dụ rõ nhất. Đây là điểm khác với nhiều triều đại phương Bắc, nơi lăng vua là công trình đồ sộ được xây suốt cả đời trị vì. Tuy vậy, cũng không nên tưởng tượng lăng vua Trần là đơn sơ: dấu vết kiến trúc và tượng đá cho thấy đây vẫn là công trình quy mô của hoàng gia.

Góc nhìn hôm nay: đi thăm thế nào

• Khu đền và lăng các vua Trần ở Tiến Đức (Thái Bình cũ): có thể kết hợp với các di tích khác của vùng đất Long Hưng xưa.
• Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều: đền An Sinh, chùa Quỳnh Lâm, am Ngoạ Vân. Đường lên Ngoạ Vân khá dốc, nên đi buổi sáng và chuẩn bị giày tốt.
• Đền Trần ở Nam Định cũ: để hiểu thêm về Thiên Trường và nghi lễ thờ các vua Trần.

Trước khi đi, nên đọc phần kỷ nhà Trần trong Đại Việt sử ký toàn thư để biết vua nào táng ở lăng nào, và tìm các bài viết giới thiệu kết quả khảo cổ học tại An Sinh, Tiến Đức. Khi đứng trước một khu lăng chỉ còn nền móng, biết trước câu chuyện sẽ giúp nhìn thấy nhiều hơn những gì trên mặt đất.