Lê Chiêu Thống (Lê Duy Khiêm, 1765–1793) là vị vua cuối cùng của nhà Lê, lên ngôi năm 1786 khi ông nội là Lê Hiển Tông mất. Chỉ ba năm sau, đầu năm 1789, ông theo quân Thanh chạy sang Trung Quốc và mất ở Bắc Kinh năm 1793, khi 28 tuổi. Sử Việt chê ông nặng nề vì việc cầu viện nhà Thanh; nhưng đọc kỹ, đời ông cũng là bi kịch của một người trẻ bị kẹp giữa chúa Trịnh, Nguyễn Hữu Chỉnh và Tây Sơn, với một ngai vàng đã mục ruỗng từ lâu.
Đứa cháu của thái tử chết trong ngục
Lê Duy Khiêm (cũng chép là Lê Duy Kỳ) sinh năm 1765, con của thái tử Lê Duy Vĩ. Năm 1769, khi ông mới bốn tuổi, cha bị chúa Trịnh Sâm giam, và năm 1771 chết trong ngục. Cậu bé lớn lên với vết thương ấy, và nhiều sử gia cho rằng nó giải thích phần nào nỗi căm ghét họ Trịnh suốt đời ông.
Năm 1786, Nguyễn Huệ ra Bắc dẹp Trịnh. Vài tuần sau, Lê Hiển Tông mất. Duy Khiêm, cháu đích tôn, được lập lên ngôi, năm sau đặt niên hiệu Chiêu Thống.
Ba năm, ba người "phò tá"
Ngai vàng của Chiêu Thống chưa bao giờ thật sự là của ông. Trong ba năm, ông lần lượt phải dựa vào, rồi bị đè nén bởi ba thế lực khác nhau.
Họ Trịnh trở lại
Khi Nguyễn Huệ rút về Nam cuối năm 1786, họ Trịnh nổi lên lại với Trịnh Bồng. Chiêu Thống không muốn khôi phục phủ chúa, nhưng lực lượng trong tay ông rất ít. Ông gọi Nguyễn Hữu Chỉnh, một tướng cũ từng theo Tây Sơn, ra giúp.
Nguyễn Hữu Chỉnh
Chỉnh đánh tan phe Trịnh, nhưng rồi chính ông nắm quyền lớn, vua lại phải nghe theo. Sử chép Chiêu Thống cho đốt phủ chúa Trịnh để tỏ quyết tâm không cho họ Trịnh trở lại; việc này làm nhiều người tiếc vì một công trình lớn bị huỷ. Năm 1787–1788, Nguyễn Huệ sai Vũ Văn Nhậm ra Bắc diệt Chỉnh. Chiêu Thống bỏ kinh thành chạy lên vùng Kinh Bắc.
Tây Sơn
Vũ Văn Nhậm làm chủ Thăng Long, rồi bản thân lại bị Nguyễn Huệ nghi và giết. Nguyễn Huệ ra Bắc lần nữa, sắp đặt lại bộ máy, để Ngô Văn Sở trông coi. Chiêu Thống sống lẩn tránh, cố tập hợp các thế lực trung thành với nhà Lê nhưng không đủ sức.
Quyết định cầu viện nhà Thanh
Trong lúc cùng đường, mẹ của Chiêu Thống (Hoàng thái hậu) cùng một số bề tôi sang Trung Quốc xin nhà Thanh giúp. Cuối năm 1788, nhà Thanh dưới thời Càn Long sai Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị đem quân vào Đại Việt, danh nghĩa là giúp vua Lê khôi phục ngôi.
Quân Thanh vào Thăng Long. Chiêu Thống được phong An Nam quốc vương, nhưng mọi việc lớn phải qua Tôn Sĩ Nghị. Theo các sách viết về thời này, ông phải thường xuyên đến dinh tướng Thanh, và triều đình của ông bị coi như một bộ phận phụ thuộc.
Đầu xuân Kỷ Dậu (1789), Quang Trung kéo quân ra Bắc, quân Thanh tan vỡ. Chiêu Thống theo Tôn Sĩ Nghị chạy sang Trung Quốc. Nhà Lê, mở đầu từ năm 1428 và có một quãng gián đoạn thời nhà Mạc, đến đây chấm dứt.
Những năm ở Bắc Kinh
Ở Trung Quốc, Chiêu Thống và đoàn tuỳ tùng hy vọng nhà Thanh sẽ đem quân lần nữa. Nhưng Càn Long đã quyết định giảng hoà và phong Quang Trung làm An Nam quốc vương. Chiêu Thống trở thành một gánh nặng ngoại giao.
Theo ghi chép phía Việt Nam, ông và những người theo được đưa về Bắc Kinh, bị biên vào hàng ngũ kỳ binh, phải cạo đầu, để tóc đuôi sam, mặc áo theo lối Mãn Thanh. Một số bề tôi kiên quyết không chịu đổi tóc và áo; Lê Quýnh là người được nhắc nhiều nhất vì giữ khí tiết ấy suốt mười mấy năm bị giam giữ.
Năm 1793, Lê Chiêu Thống mất ở Bắc Kinh, khi 28 tuổi. Con trai nhỏ của ông cũng mất không lâu sau.
| Năm | Việc |
|---|---|
| 1765 | Sinh, con thái tử Lê Duy Vĩ |
| 1771 | Cha chết trong ngục của chúa Trịnh |
| 1786 | Lê Hiển Tông mất; ông lên ngôi |
| 1787 | Niên hiệu Chiêu Thống; dựa vào Nguyễn Hữu Chỉnh dẹp họ Trịnh |
| 1788 | Bỏ kinh thành; mẹ sang cầu viện; quân Thanh vào Thăng Long |
| 1789 | Quân Thanh thua; ông chạy sang Trung Quốc |
| 1793 | Mất ở Bắc Kinh |
| 1804 | Hài cốt được đưa về nước |
Đưa hài cốt về nước
Năm 1802, Nguyễn Phúc Ánh diệt Tây Sơn, lập nhà Nguyễn. Năm 1804, những người Việt còn ở Trung Quốc, trong đó có Lê Quýnh, được về nước và đưa theo hài cốt Chiêu Thống, mẹ ông và con ông. Hài cốt được an táng ở quê tổ Thanh Hoá.
Có câu chuyện kể rằng khi mở quan tài, thi hài nhà vua vẫn còn nguyên, và hoàng hậu của ông, người đã chờ ở quê suốt mười mấy năm, đau buồn mà mất ngay sau đó. Chi tiết thi hài không tan được nhiều người biết qua phần cuối Hoàng Lê nhất thống chí; đây là chuyện kể văn chương, nên đọc như một chi tiết bi thương hơn là sự kiện đã được kiểm chứng.
Đời sau quen gọi ông theo niên hiệu "Chiêu Thống"; có sách gọi là Lê Mẫn Đế theo thuỵ hiệu được đặt về sau.
Sử gia đánh giá: tội đồ hay nạn nhân
Lời chê
Hình ảnh phổ biến nhất về Chiêu Thống là ông vua "cõng rắn cắn gà nhà", mời quân nước ngoài vào để giữ ngai vàng. Từ sách giáo khoa đến văn học đại chúng, ông thường được đặt ở phía đối lập với Quang Trung. Lời chê này có cơ sở: việc cầu viện là có thật, và hậu quả là một cuộc chiến trên đất nước mình.
Lời bênh
Một số người đọc sử muốn nhìn đủ hoàn cảnh. Chiêu Thống lên ngôi ở tuổi 21, không có quân, không có tiền, trong một triều đình mà phủ chúa đã nắm quyền hai thế kỷ. Với quan niệm trung quân của thời ấy, nhiều sĩ phu Bắc Hà coi Tây Sơn là kẻ chiếm ngôi, còn nhà Thanh là "thiên triều" có nghĩa vụ giúp nước phiên thuộc. Nhìn từ bên trong khung nghĩ đó, cầu viện không phải là bán nước theo cách người hiện đại hiểu.
Cách nhìn cân bằng
Cả hai điều có thể đúng cùng lúc: hành động của Chiêu Thống gây hại lớn cho đất nước, và ông cũng là sản phẩm của một hệ thống đã mục từ trước khi ông sinh ra. Câu chuyện của ông đáng đọc chính vì nó cho thấy một triều đại kết thúc không chỉ bởi một người, mà bởi cả trăm năm tích tụ.
Góc nhìn hôm nay
- Đọc: các hồi cuối của Hoàng Lê nhất thống chí, đọc cùng phần chép về thời này trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục để phân biệt văn chương với sử.
- Tìm hiểu về Lê Quýnh: tập thơ văn ông viết trong những năm bị giữ ở Trung Quốc là tư liệu quý về số phận những người theo vua Lê.
- Một câu hỏi để tự nghĩ: nếu Chiêu Thống không cầu viện, nhà Lê có còn đường nào khác? Đây là câu hỏi không có đáp án, nhưng đáng để suy nghĩ khi đọc về những triều đại cuối.
Câu hỏi thường gặp
Lê Chiêu Thống là ai?
Lê Chiêu Thống (Lê Duy Khiêm, 1765–1793) là vị vua cuối cùng của nhà Lê, cháu nội Lê Hiển Tông. Ông lên ngôi năm 1786, cầu viện nhà Thanh năm 1788 và chạy sang Trung Quốc năm 1789.
Vì sao Lê Chiêu Thống bị gọi là cõng rắn cắn gà nhà?
Vì ông và triều đình của ông cầu viện nhà Thanh, đưa quân Thanh vào Thăng Long cuối năm 1788 để giành lại ngôi vua từ Tây Sơn. Câu thành ngữ này trở thành lời phán xét phổ biến về ông.
Lê Chiêu Thống mất ở đâu?
Ông mất năm 1793 tại Bắc Kinh, khi 28 tuổi. Năm 1804, hài cốt ông được những bề tôi như Lê Quýnh đưa về nước và an táng ở Thanh Hoá.
Nhà Lê kết thúc năm nào?
Nhà Lê kết thúc năm 1789, khi Lê Chiêu Thống theo quân Thanh chạy sang Trung Quốc sau thất bại đầu xuân Kỷ Dậu. Nhà Lê (gồm Lê sơ và Lê trung hưng) kéo dài từ 1428 đến 1789, có quãng gián đoạn khi nhà Mạc giữ Thăng Long.
Chiêu Thống có phải là tên thật của vua không?
Không, Chiêu Thống là niên hiệu. Tên huý của ông là Lê Duy Khiêm (cũng chép Lê Duy Kỳ); có sách gọi ông là Lê Mẫn Đế theo thuỵ hiệu.
