Lê Nhân Tông và Thái hậu Nguyễn Thị Anh nhiếp chính 1442–1453

Lê Nhân Tông (Lê Bang Cơ, 1441–1459) lên ngôi năm 1442 khi chưa đầy hai tuổi, nên quyền điều hành nằm trong tay mẹ là Thái hậu Nguyễn Thị Anh suốt khoảng mười một năm. Năm 1453 vua mới thân chính, và sáu năm sau thì bị người anh cùng cha là Nghi Dân giết để cướp ngôi. Sử thần khen Nhân Tông nhân từ, đất nước tương đối yên; còn Thái hậu thì bị chép với nhiều lời nặng nề, nhất là việc giết các đại thần Lam Sơn.

Một đứa trẻ trên ngai

Lê Bang Cơ là con của Lê Thái Tông với bà Nguyễn Thị Anh. Năm 1441, khi mới vài tháng tuổi, ông được lập làm thái tử thay người anh Nghi Dân. Tháng 8 năm 1442 vua cha mất đột ngột ở Lệ Chi Viên; cậu bé được đưa lên ngôi. Năm sau đặt niên hiệu Thái Hoà (1443–1453), về sau đổi là Diên Ninh (1454–1459).

Một vua chưa biết nói thì không thể "trị vì" theo nghĩa nào cả. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, các đại thần tôn bà Nguyễn Thị Anh làm hoàng thái hậu, buông rèm nghe chính sự (thuỳ liêm thính chính). Bên cạnh bà là các công thần Lam Sơn còn sống: Lê Khả, Trịnh Khả, Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Thụ…

Thái hậu Nguyễn Thị Anh là ai

Sử không chép nhiều về xuất thân của bà, chỉ biết bà vào cung làm phi của Lê Thái Tông và sinh Bang Cơ năm 1441. Việc con bà được lập làm thái tử khi còn trong tã đã cho thấy ảnh hưởng của bà với vua.

Một chi tiết hay được nhắc: khi bà Ngô Thị Ngọc Dao mang thai Tư Thành, có người gièm pha khiến bà Ngô bị nghi. Sử chép bà được cho ra ngoài cung, sinh con ở chùa Huy Văn (Hà Nội). Câu chuyện này về sau gắn với hình ảnh Thái hậu Nguyễn Thị Anh như người kình địch của mẹ con Lê Thánh Tông, dù vai trò cụ thể của bà trong chuyện ấy không được chép rõ.

Mười một năm nhiếp chính: làm được gì

Nếu chỉ đọc những đoạn chê, dễ nghĩ thời Thái hậu nắm quyền là thời hỗn loạn. Thực tế không hẳn vậy.

• Thi cử vẫn đều đặn. Năm 1448 có khoa thi Hội lấy tiến sĩ, nối tiếp khoa 1442 của Thái Tông.
• Biên giới phía nam. Triều đình đối phó với Chiêm Thành; năm 1446 quân Đại Việt vào Đồ Bàn. Sử chép quyết định, không nhiều chi tiết.
• Nông nghiệp và đê điều. Các chiếu khuyến nông, sửa đê vẫn được ban như thường lệ của nhà Lê.
• Không có nổi dậy lớn. Trong khoảng thời gian này, sử không chép biến loạn lớn nào trong nước.

Ngô Sĩ Liên tổng kết triều Nhân Tông (gồm cả thời nhiếp chính) là thời trong nước yên ổn, đủ để thấy bộ máy Lê sơ đã đứng vững ngay cả khi người ngồi ngai còn là trẻ nhỏ.

Năm 1451: các công thần ngã xuống

Vết đen lớn nhất của thời Thái hậu là năm 1451. Trịnh Khả, công thần theo Lê Lợi từ những ngày đầu ở Lam Sơn, bị khép tội và bị giết cùng con. Cùng năm, Lê Khắc Phục, một võ tướng công thần khác, cũng bị giết. Toàn thư chép Thái hậu nghe lời gièm mà ra tay; về sau triều đình phục chức, truy tặng cho họ.

Chuỗi sự kiện từ Trần Nguyên Hãn (1429), Phạm Văn Xảo (1430), Lê Sát, Lê Ngân (1437) đến Trịnh Khả (1451) cho thấy một mô thức: lớp công thần võ của Lam Sơn lần lượt bị loại bỏ qua ba đời cầm quyền. Sử gia hiện nay thường đọc đây là quá trình triều đình tập trung quyền lực vào tay vua (và người nhiếp chính), dù mỗi vụ đều có tình tiết riêng và mức độ oan sai khác nhau.

Năm 1453: vua thân chính

Năm 1453, khi khoảng 12–13 tuổi, Nhân Tông bắt đầu tự mình coi việc triều chính; năm sau đổi niên hiệu Diên Ninh. Thái hậu lui về, nhưng vẫn có ảnh hưởng trong cung.

Việc đáng nhớ nhất của mấy năm thân chính là chuyện sử. Năm 1455, vua sai Phan Phu Tiên biên soạn tiếp quốc sử, chép từ đời Trần Thái Tông đến khi quân Minh rút về. Bộ sách ấy, cùng với bộ của Lê Văn Hưu đời Trần, là nền để Ngô Sĩ Liên về sau soạn Đại Việt sử ký toàn thư. Nghĩa là một phần không nhỏ những gì ta biết về nhà Trần hôm nay đi qua tay các sử thần đời Nhân Tông.

Đêm tháng 10 năm 1459

Nghi Dân, người anh bị phế ngôi thái tử từ năm 1441, vẫn sống trong hoàng tộc với tước vương. Tháng 10 năm Kỷ Mão (1459), ông cùng một nhóm người trèo thành vào cung trong đêm, giết Nhân Tông và Thái hậu, rồi tự lên ngôi. Nhân Tông mất năm 19 tuổi.

Ngai vàng của Nghi Dân chỉ giữ được khoảng tám tháng. Giữa năm 1460, các đại thần Nguyễn Xí, Đinh Liệt cùng nhiều người khác phế Nghi Dân, đón hoàng tử Tư Thành lên ngôi, tức Lê Thánh Tông. Nhân Tông được truy tôn miếu hiệu, an táng ở Mục Lăng trong khu Lam Kinh.

Sử gia đánh giá: vua nhân, thái hậu bị chê

Miếu hiệu "Nhân Tông" phản ánh cách triều đình nhìn ông: hiền, nhân từ. Sử thần khen ông kính trời, thương dân, trong những năm ông ở ngôi không có biến loạn lớn. Nhưng một vua lên ngôi khi chưa biết nói, thân chính được vài năm thì mất ở tuổi 19, thật khó tách đâu là công của vua, đâu là công của bộ máy.

Với Thái hậu Nguyễn Thị Anh, sử thần thời Lê nặng lời hơn: tham quyền, nghe gièm, giết công thần. Cần nhớ rằng bộ Toàn thư được hoàn thành dưới triều Lê Thánh Tông, con của bà Ngô Thị Ngọc Dao, người từng bị gièm pha trong cung. Điều đó không có nghĩa sử thần bịa đặt, nhưng người đọc cẩn thận nên biết ai viết và viết dưới triều ai.

Câu chuyện Nhân Tông và Thái hậu cũng là bài học điển hình về chế độ vua nhỏ tuổi: khi ngai vàng thuộc về một đứa trẻ, quyền lực trôi về người đứng sau tấm rèm, và mọi mâu thuẫn trong hoàng tộc chỉ chờ dịp bùng ra.

Góc nhìn hôm nay

• Lam Kinh (Thanh Hoá): Mục Lăng của Nhân Tông nằm trong quần thể lăng các vua Lê sơ.
• Đọc thêm: phần Nhân Tông hoàng đế trong Đại Việt sử ký toàn thư; đọc kèm phần Thánh Tông để thấy cách sử thần đời sau nhìn lại triều trước.
• Một câu hỏi để tự nghiên cứu: so sánh vai trò Thái hậu Nguyễn Thị Anh với các bà thái hậu nhiếp chính khác trong sử Việt, như Thái hậu Linh Nhân (Ỷ Lan) thời Lý.