Lê Uy Mục và Lê Tương Dực: hai vị vua bị sử chê trách nặng nề

Lê Uy Mục (trị vì 1505–1509) và Lê Tương Dực (trị vì 1509–1516) là hai vị vua bị sử chê nặng nhất thời Lê sơ. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng sứ nhà Minh gọi Uy Mục là "quỷ vương" và gọi Tương Dực là "trư vương" (vua lợn). Uy Mục bị chép là giết hại người thân và đại thần; Tương Dực bị chép là ăn chơi, bắt dân xây Cửu Trùng Đài. Cả hai đều chết vì chính biến. Tuy vậy, người đọc sử hôm nay cũng cần biết những dòng ấy do ai chép và chép dưới triều ai.

Lê Uy Mục: lên ngôi trong lời phản đối

Lê Uy Mục tên huý là Lê Tuấn (cũng chép là Lê Huyên), sinh năm 1488, con thứ hai của Lê Hiến Tông. Cuối năm 1504, em ông là Lê Túc Tông mất trẻ không con; các đại thần chọn Tuấn nối ngôi, dù Thái hoàng thái hậu Trường Lạc (vợ Lê Thánh Tông) phản đối. Đầu năm 1505 ông lên ngôi, đặt niên hiệu Đoan Khánh.

Những gì sử chép

Toàn thư tả triều Uy Mục bằng những lời nặng nề. Tóm lại có mấy ý chính:

• Vua cho người giết Thái hoàng thái hậu Trường Lạc, người đã phản đối ông lên ngôi.
• Nhiều đại thần có tiếng bị giết hoặc bị bãi chức.
• Họ hàng bên ngoại của vua được trọng dụng, lộng quyền.
• Vua uống rượu, chơi bời thâu đêm trong cung.

Lời sứ nhà Minh gọi ông là "quỷ vương" là một chi tiết Toàn thư dẫn lại, có lẽ để nhấn mạnh rằng cả người ngoài cũng thấy vua tệ. Bài này không đi vào chi tiết các vụ giết người; điều đáng bàn hơn là vì sao sử chép như vậy.

Kết cục

Năm 1509, người em họ Lê Oanh (Giản Tu công), vốn bị giam, trốn được về Tây Đô (Thanh Hoá), tập hợp lực lượng và kéo về kinh. Quân triều tan rã, Uy Mục bị bắt và phải chết, khi khoảng 21 tuổi. Ông bị phế làm Mẫn Lệ công. Thuỵ hiệu "Uy Mục" mà đời sau quen gọi cũng là một lời phê phán.

Lê Tương Dực: từ hy vọng đến Cửu Trùng Đài

Lê Oanh sinh năm 1495, là cháu nội Lê Thánh Tông (con của Kiến vương Lê Tân). Cuối năm 1509 ông lên ngôi, đặt niên hiệu Hồng Thuận. Những năm đầu, triều đình có không ít việc đáng kể:

• Năm 1511, sử quan Vũ Quỳnh dâng bộ Đại Việt thông giám thông khảo, một bộ sử lớn, về sau là nguồn cho các bộ sử đời Lê trung hưng.
• Vẫn mở các khoa thi Hội (1511, 1514) theo nếp cũ.
• Ban hành một số lời dụ chỉnh đốn quan lại.

Nhưng chẳng bao lâu, sử chép vua đổi tính, ham vui, xây dựng tốn kém. Công trình nổi tiếng nhất là Cửu Trùng Đài, một toà đài nhiều tầng trong kinh thành, do người thợ tài hoa Vũ Như Tô trông coi. Việc xây kéo dài, bắt nhiều dân phu, tốn nhiều tiền của, làm lòng người oán giận. Đây cũng là thời mất mùa, đói kém ở nhiều nơi.

Biệt danh "trư vương" là lời Toàn thư chép từ sứ nhà Minh, ý chê vua mặt mũi và tính tình như loài lợn, ham ăn ham chơi.

Nổi dậy và cái chết

Năm 1516, Trần Cảo khởi binh ở vùng Đông Triều, kéo quân áp sát kinh thành. Cũng năm ấy, võ quan Trịnh Duy Sản làm chính biến, giết Tương Dực. Vua mất khi khoảng 21 tuổi. Từ đây nhà Lê sơ bước vào thời hỗn loạn với nhiều vua bù nhìn, cho đến khi Mạc Đăng Dung lên ngôi năm 1527.

Bảng tóm tắt hai triều

Đọc sử thế nào cho tỉnh táo

Có ba điều nên nhớ khi đọc những trang sử về hai ông vua này.

Ai thắng thì người đó viết

Uy Mục bị lật đổ bởi Lê Oanh. Các vua Lê về sau, kể cả thời Lê trung hưng, đều thuộc nhánh con cháu Kiến vương Lê Tân, tức nhánh của Lê Oanh. Các phần sử về giai đoạn này được viết hoặc chỉnh lý dưới các triều đó. Không phải vì thế mà mọi chi tiết đều sai, nhưng người thắng có lý do để tô đậm cái xấu của người thua.

Sử tự chê chính dòng mình

Ngược lại, Tương Dực chính là tổ của nhánh thắng ấy, mà vẫn bị sử chê nặng. Điều này cho thấy sử thần có giữ được một mức độ ngay thẳng nhất định, và những gì chép về sự xa hoa, sự bất mãn của dân thời Hồng Thuận nhiều khả năng có cơ sở.

Biệt danh từ người ngoài

Hai biệt danh "quỷ vương", "trư vương" được gán cho sứ Minh. Ta không có văn bản phía nhà Minh để kiểm chứng; nên coi đây là chi tiết sử thần chọn đưa vào để làm rõ phán xét, hơn là một bằng chứng độc lập.

Tóm lại: hai triều này rõ ràng là thời suy, dân khổ và triều đình rối loạn là có thật; còn mức độ tàn ác, sa đoạ cụ thể của từng ông vua thì là chỗ người đọc nên giữ một khoảng cách nhỏ.

Cửu Trùng Đài và Vũ Như Tô trong văn học

Câu chuyện Cửu Trùng Đài sống lại mạnh mẽ trong văn học hiện đại nhờ vở kịch Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng (viết năm 1941). Vở kịch đặt câu hỏi day dứt: người nghệ sĩ muốn xây một công trình tuyệt mỹ cho đất nước, nhưng công trình ấy lại đè lên mồ hôi và nước mắt của dân. Vũ Như Tô trong kịch là nhân vật văn học, được xây dựng tự do hơn nhiều so với vài dòng sử chép. Đọc vở kịch là cách hay để hiểu vì sao sử thần chê Tương Dực, nhưng đừng coi lời thoại trong kịch là lời nói thật của người xưa.

Đoạn trích vở kịch từng được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn, nên nhiều người biết đến Tương Dực qua văn học trước khi đọc sử.

Góc nhìn hôm nay

Cửu Trùng Đài không còn dấu vết; các nhà khảo cổ chưa xác định được vị trí. Muốn hiểu thêm về giai đoạn này, có thể:

• Đọc phần Uy Mục đế, Tương Dực đế trong Đại Việt sử ký toàn thư, chú ý những đoạn lời bình của sử thần.
• Đọc vở kịch Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng.
• Ghé khu Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội) để hình dung không gian cung điện thời Lê.

Bài học rõ nhất từ mười một năm này: một nhà nước tập quyền cao độ như thời Hồng Đức mạnh khi có vua giỏi, nhưng không có cơ chế nào chặn lại khi ngai vàng rơi vào tay người tệ.