Elizabeth I (1533–1603) là nữ hoàng Anh và Ireland trong 44 năm, từ ngày 17 tháng 11 năm 1558 đến khi mất ngày 24 tháng 3 năm 1603. Bà là quân vương cuối cùng của nhà Tudor, không bao giờ kết hôn, và triều của bà gắn với những cái tên như Shakespeare, Francis Drake, hạm đội Armada. Người Anh quen gọi đó là "thời hoàng kim", dù những năm cuối triều thật ra khá u ám.
Tuổi thơ của một công chúa bị tước danh phận
Elizabeth sinh ngày 7 tháng 9 năm 1533 ở cung Greenwich, là con gái của vua Henry VIII và người vợ thứ hai Anne Boleyn. Henry mong một con trai. Khi Elizabeth chưa đầy ba tuổi, mẹ bà bị kết tội và xử tử năm 1536; Elizabeth bị tuyên là con không chính thức, mất danh hiệu công chúa. Về sau, một đạo luật năm 1543 đưa bà trở lại hàng thừa kế, xếp sau em trai Edward và chị cùng cha Mary.
Bà được học hành rất kỹ với các thầy giỏi nhất thời ấy như Roger Ascham. Bà đọc thông Latin và Hy Lạp, nói được tiếng Pháp, Italia, Tây Ban Nha. Ascham khen trí nhớ và sự chăm chỉ của cô học trò trong những lá thư còn lưu lại.
Dưới triều chị gái Mary I (1553–1558), một nữ hoàng Công giáo, Elizabeth theo Tin Lành bị nghi dính vào cuộc nổi dậy của Thomas Wyatt năm 1554 và bị giam ở Tháp London hai tháng, rồi bị quản thúc. Bà sống sót nhờ thận trọng: không ký giấy tờ nào, không để lại chứng cứ. Kinh nghiệm này theo bà suốt đời — bà hiểu người kế vị luôn là cái đích của mọi âm mưu, và đó là một lý do bà không bao giờ chịu chỉ định người nối ngôi khi còn khoẻ.
Năm 1558: lên ngôi và dàn xếp tôn giáo
Mary mất ngày 17 tháng 11 năm 1558 không có con. Elizabeth lên ngôi ở tuổi 25, đăng quang ngày 15 tháng 1 năm 1559 tại Tu viện Westminster. Bà kế thừa một đất nước chia rẽ tôn giáo sau ba lần đổi hướng trong vòng 25 năm: Henry tách khỏi Rome, Edward đẩy mạnh Tin Lành, Mary quay về Công giáo.
Năm 1559, Quốc hội thông qua hai đạo luật mà sử gia gọi là "dàn xếp tôn giáo thời Elizabeth". Đạo luật Tối thượng đặt bà làm "Thống đốc tối cao" của Giáo hội Anh — chọn chữ "thống đốc" thay cho "người đứng đầu" mà cha bà dùng, một nhượng bộ khéo với những người không chấp nhận phụ nữ đứng đầu Giáo hội. Đạo luật Thống nhất quy định sách kinh chung. Tinh thần là không soi xét lòng tin của từng người, miễn họ tuân thủ bề ngoài. Về sau, khi áp lực từ Giáo hoàng và các âm mưu Công giáo tăng lên, chính sách trở nên khắt khe hơn nhiều.
"Nữ hoàng đồng trinh": chuyện hôn nhân thành công cụ
Quốc hội nhiều lần kiến nghị bà lấy chồng và sinh người nối dõi. Ứng viên không thiếu: vua Philip II của Tây Ban Nha (chồng của chị bà), các đại công tước nhà Habsburg, công tước Anjou của Pháp — người bà gọi đùa là "con ếch" của mình. Trong nước có Robert Dudley, bạn thời thơ ấu mà bà quý mến; cái chết bí ẩn của vợ ông năm 1560 khiến cuộc hôn nhân ấy trở nên bất khả.
Elizabeth dùng chuyện hôn nhân như một quân bài ngoại giao, kéo dài đàm phán nhiều năm để giữ các nước lớn ở thế chờ đợi. Lấy một hoàng tử nước ngoài có thể khiến nước Anh thành chư hầu; lấy một quý tộc trong nước sẽ khơi dậy ghen ghét phe phái. Bà chọn không lấy ai. Hình ảnh "Nữ hoàng đồng trinh" kết hôn với đất nước được xây dựng dần trong thơ ca và chân dung. Thuộc địa Virginia ở Bắc Mỹ, lập năm 1585 (thất bại) và năm 1607, được đặt tên theo hình ảnh đó.
Mary Stuart và mối đe doạ từ người họ hàng
Mary, nữ hoàng Scotland, là cháu họ của Elizabeth và theo nhiều người Công giáo, là người thừa kế hợp pháp ngai vàng Anh. Năm 1568, bị lật đổ ở Scotland, Mary chạy sang Anh và bị Elizabeth giam lỏng suốt 19 năm. Trong thời gian đó, nhiều âm mưu ám sát Elizabeth để đưa Mary lên ngôi lần lượt bị phát hiện, phần lớn nhờ mạng lưới gián điệp của Francis Walsingham.
Sau vụ Babington năm 1586, Mary bị kết tội có liên can. Elizabeth do dự rất lâu trước khi ký lệnh — giết một nữ hoàng được xức dầu là tạo tiền lệ nguy hiểm cho chính bà. Mary bị xử tử ở Fotheringhay ngày 8 tháng 2 năm 1587. Elizabeth sau đó tỏ ra giận dữ, nói lệnh được thi hành trái ý mình, và bắt giam viên thư ký đã chuyển lệnh. Sử gia vẫn tranh cãi đó là phản ứng thật hay màn kịch chính trị để đổ trách nhiệm.
Năm 1588: Armada và bài diễn văn ở Tilbury
Cái chết của Mary là một trong những lý do khiến Philip II quyết định đưa hạm đội Armada sang đánh Anh năm 1588. Kết quả: hạm đội Tây Ban Nha không đổ bộ được, bị thời tiết và hải quân Anh làm tan tác, phải vòng qua Scotland và Ireland để về nước, mất nhiều tàu.
Tháng 8 năm 1588, Elizabeth đến doanh trại Tilbury bên sông Thames để ủy lạo quân lính. Bài diễn văn được truyền lại có câu nổi tiếng: bà biết mình mang thân xác của một người đàn bà yếu đuối, nhưng có trái tim và dũng khí của một ông vua, và của một vua nước Anh. Cần biết rằng văn bản này chỉ được chép lại nhiều năm sau, trong một bức thư của Leonel Sharp, một tu sĩ có mặt hôm ấy, nên câu chữ chính xác vẫn còn bị nghi vấn, dù ý chính được cho là đúng tinh thần bà.
Thời hoàng kim: có thật, nhưng không trọn vẹn
Văn hoá và biển cả
Những thập niên cuối thế kỷ 16 là thời nở rộ của văn học Anh: Edmund Spenser viết Nữ hoàng tiên (The Faerie Queene) dâng tặng bà, Christopher Marlowe và William Shakespeare viết cho các nhà hát công cộng mới mọc lên ở London. Francis Drake đi vòng quanh thế giới (1577–1580) và được bà phong hiệp sĩ trên tàu Golden Hind. Ngày 31 tháng 12 năm 1600, bà ban đặc quyền thành lập Công ty Đông Ấn.
Những năm u ám
Thập niên 1590 là chuỗi mất mùa, giá cả leo thang, dịch bệnh, chiến tranh kéo dài ở Ireland tốn kém. Năm 1601, bá tước Essex, người từng được bà sủng ái, nổi loạn thất bại và bị xử tử. Cũng năm ấy, Luật Cứu tế người nghèo ra đời, đặt trách nhiệm nuôi người nghèo lên các giáo xứ. Trong bài "Diễn văn vàng" trước Quốc hội năm 1601, bà nói về tình yêu của thần dân như phần thưởng lớn nhất của triều đại mình — một lời tạm biệt khéo léo của một bà vua già.
Hình ảnh "thời hoàng kim" được xây dựng một phần từ chính tuyên truyền của triều đình, và được củng cố mạnh dưới thời vua James I kế vị, khi người Anh bắt đầu nhớ tiếc bà.
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1533 | Sinh ở Greenwich |
| 1554 | Bị giam ở Tháp London dưới triều Mary I |
| 1558 | Lên ngôi |
| 1559 | Đăng quang; dàn xếp tôn giáo |
| 1568 | Mary nữ hoàng Scotland chạy sang Anh |
| 1587 | Mary Stuart bị xử tử |
| 1588 | Armada thất bại; diễn văn Tilbury |
| 1600 | Thành lập Công ty Đông Ấn |
| 1603 | Mất ở cung Richmond, James VI của Scotland kế vị |
Chân dung được kiểm soát
Elizabeth hiểu sức mạnh của hình ảnh. Triều đình kiểm soát việc vẽ chân dung bà, dùng những khuôn mặt mẫu được duyệt sẵn. Trong các bức nổi tiếng như "Chân dung Armada" hay "Chân dung Ditchley", bà luôn trẻ trung, mặt trắng, phục sức lộng lẫy, đầy biểu tượng: ngọc trai cho sự trinh trắng, quả địa cầu cho quyền lực trên biển. Năm 1562, bà mắc bệnh đậu mùa nặng; một số nguồn cho rằng lớp phấn trắng dày về sau một phần để che vết sẹo, nhưng đây là suy đoán. Vì thế, chân dung của bà là tác phẩm tuyên truyền hơn là bản ghi khuôn mặt thật.
Cái chết và người kế vị
Elizabeth mất ngày 24 tháng 3 năm 1603 ở cung Richmond, 69 tuổi. Đến những ngày cuối, bà vẫn không công khai chỉ định người nối ngôi; các cận thần đã âm thầm liên lạc trước với vua James VI của Scotland, con trai của Mary Stuart. James lên ngôi Anh với hiệu James I, lần đầu Anh và Scotland có chung một vua. Elizabeth được chôn ở Tu viện Westminster, chung mộ với chị gái Mary I — hai chị em từng đứng hai bờ của cuộc xung đột tôn giáo.
Còn gì để xem hôm nay
- Tu viện Westminster, London: lăng mộ Elizabeth I và Mary I trong nhà nguyện Henry VII.
- Tháp London: nơi bà từng bị giam; vào theo cổng ven sông mà truyền thuyết nói bà đã đi qua năm 1554.
- Hatfield House (Hertfordshire): nơi bà sống thời trẻ và nhận tin lên ngôi; có "Chân dung Cầu vồng".
- Đọc thêm: John Guy, Elizabeth: The Forgotten Years (về những năm cuối triều); tuyển tập diễn văn và thư của chính bà.
Câu hỏi thường gặp
Nữ hoàng Elizabeth I trị vì bao lâu?
Bà trị vì 44 năm, từ ngày 17 tháng 11 năm 1558 đến ngày 24 tháng 3 năm 1603. Bà là quân vương cuối cùng của nhà Tudor.
Vì sao Elizabeth I không lấy chồng?
Bà không để lại lời giải thích dứt khoát. Sử gia thường nêu các lý do chính trị: lấy hoàng tử nước ngoài có thể khiến nước Anh lệ thuộc, lấy quý tộc trong nước sẽ gây chia rẽ. Bà dùng chuyện hôn nhân làm quân bài ngoại giao suốt nhiều năm.
Elizabeth I có quan hệ gì với Mary nữ hoàng Scotland?
Mary Stuart là cháu họ của Elizabeth, cháu nội của chị gái vua Henry VIII. Mary bị Elizabeth giam lỏng 19 năm và bị xử tử năm 1587. Con trai của Mary, James VI, lại chính là người kế vị Elizabeth.
Bài diễn văn ở Tilbury có thật không?
Việc Elizabeth đến Tilbury năm 1588 là có thật. Văn bản bài diễn văn chỉ được chép lại nhiều năm sau trong thư của Leonel Sharp, nên câu chữ chính xác còn bị nghi vấn, dù được xem là gần với tinh thần của bà.
Ai kế vị Elizabeth I?
Vua James VI của Scotland, con trai của Mary Stuart, lên ngôi Anh với hiệu James I năm 1603. Lần đầu tiên Anh và Scotland có chung một vua, dù hai nước vẫn là hai vương quốc riêng cho đến năm 1707.
