Nữ hoàng Victoria: 63 năm trị vì và một thời đại mang tên bà

Nữ hoàng Victoria (1819–1901) trị vì Vương quốc Anh 63 năm 7 tháng, từ ngày 20 tháng 6 năm 1837 đến ngày 22 tháng 1 năm 1901 — triều dài nhất nước Anh cho đến năm 2015. Thời của bà, gọi là thời Victoria, trùng với đỉnh cao của công nghiệp hoá và đế quốc Anh. Bà cũng là người đã biến ngôi vua Anh từ một trung tâm quyền lực chính trị thành biểu tượng của quốc gia và gia đình.

Cô bé lớn lên trong "hệ thống Kensington"

Alexandrina Victoria sinh ngày 24 tháng 5 năm 1819 ở cung Kensington, London. Cha bà, công tước xứ Kent, là con trai thứ tư của vua George III, mất khi bà mới tám tháng tuổi. Ba người bác của bà đều không để lại con hợp pháp nối ngôi, nên cô bé dần trở thành người thừa kế.

Mẹ bà, nữ công tước xứ Kent, cùng viên quản gia John Conroy áp đặt một chế độ nuôi dạy khắt khe, sau này gọi là "hệ thống Kensington": Victoria không được ngủ riêng phòng, không được gặp ai khi không có người lớn bên cạnh, bị cách ly khỏi triều đình của bác là vua William IV. Mục đích, theo nhiều sử gia, là để Conroy nắm quyền qua cô bé nếu bà lên ngôi khi chưa đủ tuổi. Victoria lớn lên cô đơn và căm ghét Conroy.

William IV mất ngày 20 tháng 6 năm 1837, chỉ chưa đầy một tháng sau khi Victoria tròn 18 tuổi — vừa đủ để bà tự trị vì, không cần nhiếp chính. Việc đầu tiên bà làm với tư cách nữ hoàng là dọn giường sang phòng riêng, và gạt Conroy ra khỏi đời mình. Bà đăng quang ngày 28 tháng 6 năm 1838 tại Tu viện Westminster.

Albert: người chồng, người cố vấn

Ngày 10 tháng 2 năm 1840, Victoria cưới người em họ là hoàng tử Albert xứ Saxe-Coburg và Gotha. Theo nghi thức, vì bà là nữ hoàng nên chính bà là người cầu hôn. Hai người có chín người con. Albert ban đầu bị giới chính trị Anh nghi kỵ vì là người Đức, nhưng dần trở thành thư ký, cố vấn, và trên thực tế là người đồng điều hành công việc của nữ hoàng.

Albert đứng sau Triển lãm Lớn năm 1851 trong toà nhà kính Crystal Palace ở công viên Hyde Park, nơi trưng bày máy móc và sản phẩm từ khắp thế giới, đón khoảng sáu triệu lượt khách. Tiền lời được dùng để mua đất ở South Kensington, nơi về sau mọc lên Bảo tàng Victoria và Albert, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên, Bảo tàng Khoa học.

Gia đình hoàng gia trở thành hình mẫu của gia đình trung lưu thời Victoria: những bức tranh vợ chồng con cái quây quần, cây thông Noel (tục Đức mà Albert góp phần phổ biến ở Anh), những kỳ nghỉ ở cung Osborne trên đảo Wight và lâu đài Balmoral ở Scotland.

Năm 1861 và bốn mươi năm áo đen

Albert mất ngày 14 tháng 12 năm 1861 ở lâu đài Windsor, 42 tuổi, được chẩn đoán là thương hàn; một số nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng ông có thể mắc một bệnh mạn tính khác. Victoria suy sụp. Bà mặc đồ tang cho đến hết đời, cho giữ phòng của Albert như khi ông còn sống, và rút khỏi đời sống công khai trong nhiều năm.

Sự vắng mặt kéo dài khiến dân chúng bất mãn; giữa thập niên 1860 có cả phong trào cộng hoà nhỏ lên tiếng đòi bỏ chế độ quân chủ. Báo chí gọi bà là "góa phụ thành Windsor". Phải đến thập niên 1870, với sự khéo léo của thủ tướng Benjamin Disraeli, bà mới dần trở lại vai trò công khai.

Nữ hoàng và các thủ tướng

Dưới triều Victoria, quyền lực thật chuyển hẳn sang Quốc hội và thủ tướng. Bà vẫn có ảnh hưởng — đọc mọi giấy tờ, viết thư góp ý, có lúc can thiệp vào việc bổ nhiệm — nhưng không thể áp đặt ý muốn. Bà có thủ tướng "ruột": Lord Melbourne thời trẻ, người dạy bà chính trị như một người cha, và Disraeli thời già, người tâng bốc khéo léo. Ngược lại, bà không ưa William Gladstone, và từng phàn nàn rằng ông nói chuyện với bà như thể diễn thuyết trước một cuộc mít tinh.

Năm 1867, nhà báo Walter Bagehot trong cuốn The English Constitution tóm tắt vai trò của nhà vua trong chế độ quân chủ lập hiến bằng ba quyền: được hỏi ý kiến, được khuyến khích, và được cảnh báo. Cách hiểu này về sau thành chuẩn mực cho vai trò quân vương Anh.

Năm 1876, theo đề xuất của Disraeli, Quốc hội thông qua đạo luật để bà mang thêm danh hiệu "Nữ hoàng Ấn Độ", có hiệu lực từ ngày 1 tháng 5 năm ấy.

"Bà nội của châu Âu" và một căn bệnh di truyền

Chín người con của Victoria kết hôn vào nhiều hoàng tộc châu Âu. Cháu nội ngoại của bà ngồi trên ngai vàng hoặc làm hoàng hậu ở Đức, Nga, Tây Ban Nha, Na Uy, Hy Lạp, Romania. Vì thế bà được gọi là "bà nội của châu Âu".

Victoria mang gen bệnh máu khó đông (hemophilia), dù trong tổ tiên bà không ai được ghi nhận mắc bệnh — có lẽ là một đột biến mới. Con trai út Leopold mắc bệnh và mất năm 30 tuổi sau một cú ngã. Qua các con gái, gen bệnh đi vào hoàng tộc Tây Ban Nha và Nga, trong đó có Aleksei, con trai của Sa hoàng cuối cùng. Năm 2009, phân tích ADN hài cốt hoàng tộc Nga xác nhận đó là bệnh máu khó đông loại B.

Victoria cũng đóng góp gián tiếp cho y học khi chấp nhận dùng thuốc mê chloroform lúc sinh con thứ tám năm 1853, do bác sĩ John Snow thực hiện. Khi nữ hoàng đã dùng, nỗi e ngại của công chúng với việc gây mê khi sinh nở giảm hẳn.

Thời đại mang tên bà

Sáu mươi ba năm ấy chứng kiến nước Anh thay đổi sâu sắc: mạng lưới đường sắt phủ khắp đất nước, điện báo, tem thư Penny Black (1840) in hình chính bà, cải cách bầu cử mở rộng quyền đi bầu, giáo dục tiểu học bắt buộc. Văn học có Charles Dickens, chị em nhà Brontë, George Eliot, Thomas Hardy; khoa học có Charles Darwin. Đế quốc Anh mở rộng tới mức lớn nhất trong lịch sử của nó.

Chữ "Victorian" về sau mang thêm nghĩa đạo đức khắt khe, kín đáo. Nhưng chính Victoria trong nhật ký và thư từ là người thẳng tính, ham ăn, mê khiêu vũ thời trẻ, và rất quan tâm tới người hầu cận như John Brown, người hầu Scotland, hay Abdul Karim, thư ký người Ấn Độ dạy bà tiếng Urdu.

Câu nói nổi tiếng "Chúng ta không thấy buồn cười" (We are not amused) gắn với bà không có nguồn đáng tin; một người cháu gái từng sống gần bà về sau khẳng định bà chưa bao giờ nói câu đó. Đây là một ví dụ điển hình về giai thoại sống lâu hơn sự thật.

Cái chết và những cuốn nhật ký

Victoria mất ngày 22 tháng 1 năm 1901 ở cung Osborne, đảo Wight, 81 tuổi, bên cạnh con cháu, trong đó có cháu ngoại là hoàng đế Đức Wilhelm II. Bà để lại chỉ dẫn chi tiết cho tang lễ: màu trắng thay cho màu đen, và được chôn cạnh Albert trong lăng Frogmore gần Windsor. Con trai cả, Edward VII, kế vị ở tuổi 59.

Từ năm 13 tuổi, Victoria viết nhật ký gần như mỗi ngày, tổng cộng hơn một trăm cuốn. Sau khi bà mất, con gái út Beatrice chép lại theo yêu cầu của mẹ, lược bỏ những chỗ được cho là quá riêng tư, rồi đốt phần lớn bản gốc. Sử gia tiếc nuối mất mát này, nhưng phần còn lại vẫn là kho tư liệu lớn; từ năm 2012 có thể đọc trực tuyến.

Còn gì để xem hôm nay

• Cung Osborne, đảo Wight: nhà nghỉ của gia đình, bãi biển riêng, căn nhà gỗ Thuỵ Sĩ cho các con chơi.
• Cung Kensington, London: phòng trưng bày về tuổi thơ của bà, nơi bà nhận tin lên ngôi.
• South Kensington: Bảo tàng Victoria và Albert, nhà hát Royal Albert Hall, đài tưởng niệm Albert trong vườn Kensington.
• Đọc thêm: Lytton Strachey, Queen Victoria (1921, văn hay nhưng nhiều định kiến); Julia Baird, Victoria the Queen; A. N. Wilson, Victoria: A Life.