Nữ vương, nữ hoàng là những người phụ nữ tự mình ngồi trên ngai và cai trị, khác với hoàng hậu (vợ vua) hay thái hậu nhiếp chính (mẹ vua cầm quyền thay con). Lịch sử thế giới có không ít người như vậy: pharaoh Hatshepsut ở Ai Cập thế kỷ 15 TCN, Trưng Vương năm 40, Thiên hoàng Suiko ở Nhật Bản năm 593, nữ vương Seondeok của Tân La năm 632, Võ Tắc Thiên năm 690, Lý Chiêu Hoàng năm 1224, Isabel I của Castile, Elizabeth I của Anh, Catherine Đại đế, Victoria… Mỗi người lên ngôi theo một con đường khác, và hầu hết phải tìm cách thuyết phục một thế giới vốn mặc định vua là đàn ông.
Phân biệt: nữ vương, nữ hoàng, hoàng hậu, thái hậu
| Danh xưng | Là ai | Có tự cai trị không | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Nữ vương | Phụ nữ làm vua của một vương quốc | Có | Isabel I của Castile, Seondeok của Tân La |
| Nữ hoàng (nữ hoàng đế) | Phụ nữ làm hoàng đế | Có | Võ Tắc Thiên, Catherine II của Nga |
| Hoàng hậu, vương hậu | Vợ chính của vua | Không, trừ khi được giao | Hầu hết các bà hoàng trong sử |
| Thái hậu nhiếp chính | Mẹ hoặc bà của vua, cầm quyền thay vua nhỏ | Cầm quyền nhưng không làm vua | Nguyễn Thị Anh thời Lê Nhân Tông, Từ Hy thời Thanh |
Tiếng Việt hằng ngày hay dùng "nữ hoàng" cho mọi nữ quân vương, kể cả nữ vương của một vương quốc nhỏ. Cách dùng này đã quen, nhưng khi đọc sử nên nhớ: Từ Hy thái hậu dù quyền lực đến đâu cũng không phải nữ hoàng, vì ngai vẫn là của Đồng Trị, rồi Quang Tự.
Thế giới cổ đại: Hatshepsut, Cleopatra và Trưng Vương
Hatshepsut (trị vì khoảng 1479–1458 TCN)
Hatshepsut là con gái pharaoh Thutmose I và là vợ của Thutmose II. Khi chồng mất, con riêng của chồng là Thutmose III còn nhỏ, bà làm nhiếp chính, rồi vài năm sau tự xưng pharaoh. Trên tượng và phù điêu, bà thường được khắc với dáng vẻ của một pharaoh nam, đeo râu giả nghi lễ, vì hình tượng vua Ai Cập vốn như vậy. Đền tang lễ của bà ở Deir el-Bahari, bờ tây Luxor, là một trong những công trình đẹp nhất Ai Cập cổ. Nhiều năm sau khi bà mất, hình ảnh và tên của bà bị đục bỏ khỏi nhiều công trình; nguyên nhân còn được bàn, nhiều người cho rằng để củng cố dòng kế vị của Thutmose III.
Cleopatra VII (51–30 TCN)
Người cuối cùng của dòng Ptolemaios cai trị Ai Cập, cùng trị vì lần lượt với hai em trai rồi với con trai. Bà nổi tiếng vì liên minh với Julius Caesar, rồi với Marcus Antonius, và vì cái chết năm 30 TCN đánh dấu Ai Cập trở thành tỉnh của La Mã. Phần lớn những gì người đời biết về bà đến từ các sử gia La Mã, vốn thù địch, và từ kịch, phim đời sau.
Trưng Vương (40–43)
Năm 40, hai chị em Trưng Trắc, Trưng Nhị khởi nghĩa chống chính quyền nhà Đông Hán. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Trưng Trắc xưng vương, đóng đô ở Mê Linh. Ba năm sau, năm 43, cuộc khởi nghĩa thất bại trước quân của Mã Viện. Sử Việt coi Trưng Vương là vị nữ vương đầu tiên của dân tộc; danh xưng là "vương", không phải "hoàng đế".
Đông Á: Suiko, Seondeok, Võ Tắc Thiên và Lý Chiêu Hoàng
- Thiên hoàng Suiko (593–628): nữ Thiên hoàng đầu tiên của Nhật Bản theo sử chép, lên ngôi sau những tranh chấp trong triều. Thời bà gắn với thái tử nhiếp chính Shōtoku và việc Phật giáo được hoàng gia bảo trợ. Nhật Bản có tất cả tám nữ Thiên hoàng, hai người lên ngôi hai lần.
- Nữ vương Seondeok của Tân La (632–647): nữ quân vương đầu tiên trên bán đảo Triều Tiên, lên ngôi vì vua cha không có con trai. Thời bà, Tân La xây đài Cheomseongdae ở Gyeongju, thường được coi là đài quan sát thiên văn cổ nhất còn lại ở Đông Á. Sau bà còn hai nữ vương Tân La khác là Jindeok và Jinseong.
- Võ Tắc Thiên (690–705): người phụ nữ duy nhất chính thức làm hoàng đế trong lịch sử Trung Hoa, lập nhà Chu xen giữa nhà Đường. Bà không nối ngôi mà lập triều mới, vì luật kế vị không có chỗ cho phụ nữ.
- Lý Chiêu Hoàng (1224–1225): nữ vua duy nhất trong lịch sử quân chủ Việt Nam, lên ngôi khi còn nhỏ vì vua cha Lý Huệ Tông không có con trai, rồi nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh. Bà không tự quyết việc nước; quyền thực thuộc về Trần Thủ Độ.
Trung Đông, Caucasus và Ấn Độ
- Tamar của Georgia (1184–1213): được cha cho cùng trị vì rồi một mình cầm quyền. Trong các văn bản, bà được gọi bằng danh xưng mepe, tức "vua", không phải "hoàng hậu". Thời bà thường được coi là thời hoàng kim của Georgia trung đại, với văn học và kiến trúc phát triển rực rỡ.
- Razia Sultana (1236–1240): nữ quân vương duy nhất của Vương quốc Hồi giáo Delhi, được chính cha bà là sultan Iltutmish chọn trước các anh em. Bà mặc trang phục nam khi thiết triều và cưỡi voi ra trước dân chúng. Triều bà chỉ kéo dài khoảng bốn năm do sự chống đối của giới quý tộc.
Châu Âu: từ Isabel I đến Victoria
Nhiều nước châu Âu cho phép phụ nữ nối ngôi khi không có con trai, nên số nữ vương ở đây đông hơn hẳn các nơi khác.
- Isabel I của Castile (1474–1504): cùng chồng là Fernando của Aragon tạo nền cho nước Tây Ban Nha thống nhất, bảo trợ chuyến đi của Columbus năm 1492.
- Mary I (1553–1558) và Elizabeth I (1558–1603) của Anh: Mary là nữ vương đầu tiên được thừa nhận rộng rãi cai trị nước Anh bằng quyền của mình; em gái bà là Elizabeth trị vì 44 năm, không kết hôn.
- Maria Theresia (1740–1780): thừa kế các lãnh thổ nhà Habsburg nhờ chiếu chỉ của cha, là nữ vương Hungary và Bohemia. Danh hiệu hoàng đế La Mã Thần thánh thuộc về chồng bà, nhưng người điều hành thật là bà.
- Catherine II của Nga (1762–1796): vốn là công chúa Đức, vợ Sa hoàng Pyotr III; lên ngôi qua một cuộc chính biến lật đổ chồng. Là một trong bốn nữ hoàng Nga thế kỷ 18.
- Victoria của Anh (1837–1901): trị vì 63 năm, lâu nhất trong các nữ quân vương thế kỷ 19.
Châu Phi và Thái Bình Dương
Ranavalona I trị vì Madagascar từ năm 1828 đến 1861, nổi tiếng với chính sách cứng rắn chống ảnh hưởng của các nước châu Âu; sử phương Tây đương thời chép về bà rất nặng nề, sử gia Madagascar ngày nay nhìn nhận nhiều chiều hơn. Liliʻuokalani là nữ vương cuối cùng của Vương quốc Hawaii, trị vì từ năm 1891 đến khi bị lật đổ năm 1893; bà cũng là tác giả bài hát "Aloha ʻOe" nổi tiếng.
Họ lên ngôi bằng con đường nào
| Con đường | Ví dụ |
|---|---|
| Cha không có con trai, luật cho phép con gái nối ngôi | Seondeok, Isabel I, Mary I, Victoria, Lý Chiêu Hoàng |
| Được cha chọn trước các anh em | Tamar, Razia Sultana |
| Từ nhiếp chính tiến lên ngôi | Hatshepsut |
| Lập triều mới hoặc chính biến | Võ Tắc Thiên, Catherine II |
| Lãnh đạo khởi nghĩa | Trưng Trắc |
Một điểm chung đáng chú ý: rất nhiều nữ quân vương phải dùng biểu tượng của đàn ông để khẳng định quyền lực, từ râu giả của Hatshepsut, danh xưng "vua" của Tamar, đến trang phục nam của Razia. Elizabeth I trong bài nói nổi tiếng với quân lính năm 1588 tự nhận có "thân thể của một người phụ nữ yếu ớt" nhưng "trái tim và gan dạ của một ông vua".
Góc nhìn hôm nay
Đọc về nữ vương cần hai lớp cảnh giác. Một là phần lớn sử liệu do đàn ông viết, thường thù địch, nên những chuyện về đời tư, tàn nhẫn hay xa hoa của các bà cần đối chiếu. Hai là phim ảnh và tiểu thuyết rất thích kể về nữ vương, thường thêm tình tiết. Hãy tìm nguồn gần thời đại nhất và các nghiên cứu hiện đại.
Những nơi có thể đến: đền Hai Bà Trưng ở Mê Linh (Hà Nội) và đền Hai Bà ở Đồng Nhân, Hà Nội; vùng Đình Bảng, Bắc Ninh, quê nhà Lý, có Đền Đô thờ các vua Lý và di tích thờ Lý Chiêu Hoàng; đài Cheomseongdae ở Gyeongju, Hàn Quốc; đền Hatshepsut ở Deir el-Bahari, Ai Cập.
Câu hỏi thường gặp
Nữ vương và nữ hoàng khác nhau thế nào?
Nữ vương là phụ nữ làm vua một vương quốc, nữ hoàng (nữ hoàng đế) là phụ nữ làm hoàng đế. Tiếng Việt thường gọi chung là nữ hoàng, nhưng điểm chung quan trọng là họ tự cai trị, khác với hoàng hậu chỉ là vợ vua.
Việt Nam có mấy nữ vua?
Trong các triều đại quân chủ, Lý Chiêu Hoàng (1224–1225) là nữ vua duy nhất. Ngoài ra Trưng Trắc xưng vương năm 40 trong cuộc khởi nghĩa chống nhà Đông Hán, được sử Việt tôn là Trưng Vương.
Từ Hy thái hậu có phải nữ hoàng không?
Không. Từ Hy là thái hậu nhiếp chính, nắm quyền thay các vua Đồng Trị và Quang Tự, nhưng ngai vàng vẫn thuộc về họ. Võ Tắc Thiên mới là nữ hoàng đế chính thức duy nhất của Trung Hoa.
Nữ pharaoh nổi tiếng nhất Ai Cập là ai?
Hatshepsut, trị vì khoảng 1479–1458 TCN, là nữ pharaoh nổi tiếng nhất với đền tang lễ ở Deir el-Bahari. Cleopatra VII nổi tiếng hơn trong đại chúng, nhưng thuộc dòng Ptolemaios gốc Hy Lạp, cai trị muộn hơn hơn một nghìn năm.
Nữ vương đầu tiên của Triều Tiên là ai?
Là Seondeok của Tân La, trị vì 632–647. Bà lên ngôi vì vua cha không có con trai, và thời bà gắn với đài Cheomseongdae ở Gyeongju.
