Peter Đại đế: vị Sa hoàng đi học nghề đóng tàu ở Hà Lan năm 1697

Peter Đại đế (Pyotr I, 1672–1725) là Sa hoàng nước Nga từ năm 1682 và tự xưng hoàng đế năm 1721. Ông nổi tiếng vì đã đi Tây Âu với tư cách một người thợ, làm việc tận tay ở xưởng đóng tàu Hà Lan năm 1697, rồi về nước áp đặt một loạt cải cách theo kiểu phương Tây: lập hải quân, dựng kinh đô mới Saint Petersburg, đổi lịch, bắt quý tộc cạo râu. Ông là một trong những người cai trị gây tranh cãi nhất lịch sử Nga — vừa người hiện đại hoá đất nước, vừa người dùng sức dân tàn nhẫn.

Tuổi thơ giữa những cuộc tranh ngôi

Peter sinh ngày 9 tháng 6 năm 1672 (theo lịch mới) ở Moskva, con trai của Sa hoàng Aleksei với người vợ thứ hai. Khi anh cùng cha Fyodor III mất năm 1682, triều đình chia làm hai phe theo hai dòng mẹ. Lính ngự lâm Streltsy nổi loạn, và Peter mười tuổi chứng kiến cảnh người thân bên ngoại bị giết ngay trong điện Kremli. Kết quả là một dàn xếp lạ: Peter và người anh cùng cha Ivan V, yếu ớt về thể chất, cùng làm Sa hoàng, còn chị gái Sophia làm nhiếp chính.

Peter lớn lên phần lớn ở làng Preobrazhenskoye ngoài Moskva, xa cung đình. Cậu tự lập "trung đoàn chơi" bằng các bạn cùng tuổi và người hầu — hai đơn vị này về sau thành hai trung đoàn cận vệ Preobrazhensky và Semyonovsky. Cậu hay lui tới khu người nước ngoài (Khu Đức) ở Moskva, học toán, đóng thuyền, bắn pháo với thợ Hà Lan, Scotland. Năm 1689, Peter gạt Sophia khỏi quyền lực. Ivan V mất năm 1696, từ đó Peter cai trị một mình.

Đại sứ đoàn 1697–1698: Sa hoàng làm thợ

Năm 1697, Peter phái một đoàn khoảng 250 người sang Tây Âu, gọi là Đại sứ đoàn, với mục đích chính thức là tìm đồng minh chống Đế quốc Ottoman. Peter đi theo dưới tên giả "Pyotr Mikhailov", một hạ sĩ quan. Ai cũng biết đó là Sa hoàng — ông cao khoảng 2,03 m, khó lẫn vào đâu — nhưng ông muốn được đối xử như người thường để học việc.

Zaandam và Amsterdam

Tháng 8 năm 1697, Peter đến Zaandam, một thị trấn đóng tàu gần Amsterdam, ở trong căn nhà gỗ nhỏ của một người thợ rèn ông từng quen ở Moskva. Ông chỉ ở đó khoảng một tuần, vì đám đông tò mò bám theo khiến ông không làm việc được. Sau đó ông chuyển đến xưởng tàu của Công ty Đông Ấn Hà Lan ở Amsterdam và làm việc khoảng bốn tháng, tham gia đóng một chiếc tàu từ khâu đặt sống tàu đến khi hạ thuỷ. Ông còn đi xem phòng giải phẫu, xưởng in, xưởng làm giấy, gặp các nhà khoa học như Antonie van Leeuwenhoek, người làm kính hiển vi.

Nước Anh

Thấy người Hà Lan đóng tàu dựa nhiều vào kinh nghiệm hơn là bản vẽ, Peter sang Anh đầu năm 1698 để học cách thiết kế tàu theo nguyên lý. Ông ở Deptford gần London, thăm xưởng đúc tiền, đài thiên văn Greenwich, xem Quốc hội họp. Ông cũng tuyển hàng trăm thợ, kỹ sư, sĩ quan nước ngoài sang Nga làm việc.

Chuyến đi bị cắt ngang năm 1698 khi lính Streltsy nổi loạn lần nữa ở Moskva. Peter vội về nước, đàn áp cuộc nổi loạn rất khốc liệt, rồi giải tán hẳn lực lượng này.

Cải cách từ bộ râu đến cuốn lịch

Ngay khi trở về, Peter bắt đầu những thay đổi mà người Nga đương thời thấy sốc. Ông tự tay cắt râu của các đại thần trong buổi tiếp đón. Sau đó, đàn ông muốn để râu phải nộp thuế và mang một đồng xu bằng đồng làm biên lai (trừ nông dân, chỉ đóng khi vào thành). Với tín đồ Chính thống giáo, bộ râu gắn với hình ảnh con người theo Chúa, nên đây không chỉ là chuyện thời trang. Áo dài kiểu Nga bị thay bằng áo kiểu Đức, Hungary trong giới quý tộc.

Từ ngày 1 tháng 1 năm 1700, nước Nga bỏ cách tính năm từ "ngày tạo dựng thế giới", chuyển sang tính từ năm Chúa Giáng sinh và đón năm mới vào tháng Giêng thay vì tháng Chín. Lưu ý: Peter vẫn giữ lịch Julius, không chuyển sang lịch Gregory; nước Nga chỉ đổi lịch Gregory năm 1918, nên ngày tháng thời Peter thường được ghi theo hai kiểu (lịch cũ, lịch mới).

Ông đơn giản hoá bảng chữ cái Kirin cho sách thế tục (1708–1710), ra tờ báo in đầu tiên của Nga (1703), mở trường dạy toán và hàng hải, gửi con quý tộc ra nước ngoài học. Bộ máy nhà nước được tổ chức lại: Viện Nguyên lão thay cho hội đồng quý tộc cũ (1711), các "bộ" (collegia) theo mô hình Thuỵ Điển (1717–1718), và Thánh Hội đồng thay cho chức Thượng phụ đứng đầu Giáo hội (1721), đặt Giáo hội dưới sự quản lý của nhà nước. Bảng cấp bậc năm 1722 xếp quan chức theo 14 hạng, mở đường thăng tiến theo công trạng thay vì dòng dõi.

Saint Petersburg: kinh đô dựng trên đầm lầy

Cuộc Đại chiến Bắc Âu với Thuỵ Điển (1700–1721) là phông nền của hầu hết các cải cách. Ở trận đầu tiên tại Narva năm 1700, quân Nga thua nặng. Peter quyết định xây lại quân đội từ gốc: tuyển lính theo hộ, đúc pháo từ chuông nhà thờ, lập hải quân ở biển Baltic. Năm 1709, ông thắng vua Thuỵ Điển Karl XII ở Poltava, bước ngoặt của cuộc chiến. Hoà ước Nystad năm 1721 trao cho Nga dải bờ biển Baltic mà ông mong muốn.

Ngày 16 tháng 5 năm 1703 (lịch cũ), ông cho đặt nền pháo đài Peter và Paul trên một hòn đảo ở cửa sông Neva, vùng đất vừa chiếm được. Quanh pháo đài, ông dựng thành phố Saint Petersburg, "cửa sổ nhìn ra châu Âu". Đất thấp, đầm lầy, khí hậu khắc nghiệt; hàng chục nghìn nông dân và tù binh bị trưng dụng làm việc, rất nhiều người chết vì bệnh tật và kiệt sức — con số chính xác không ai biết. Khoảng năm 1712, triều đình chuyển về đây, và Saint Petersburg là kinh đô nước Nga cho đến năm 1918.

Người cha và người con

Con trai trưởng của Peter là Aleksei, con với người vợ đầu bị ông ép vào tu viện, không chia sẻ tham vọng của cha và gần gũi với giới chống cải cách. Năm 1716, Aleksei bỏ trốn sang Áo. Được dụ về nước, anh bị tra hỏi và mất trong ngục năm 1718. Chuyện này là vết đen lớn nhất trong đời tư của Peter, và là một nguyên nhân trực tiếp của bất ổn kế vị sau đó.

Năm 1722, Peter ban luật cho Sa hoàng quyền tự chọn người kế vị, bỏ lệ truyền cho con trưởng. Trớ trêu thay, khi ông mất ngày 8 tháng 2 năm 1725 (lịch mới) vì bệnh, ông chưa kịp chỉ định ai. Các cận thần và đội cận vệ đưa vợ ông lên ngôi, thành nữ hoàng Ekaterina I — mở đầu gần bốn mươi năm ngai vàng Nga thường được quyết định bằng các cuộc đảo chính trong cung.

Đánh giá: người mở cửa hay người bẻ gãy

Năm 1721, sau chiến thắng, Viện Nguyên lão dâng ông danh hiệu "Imperator" (hoàng đế), "Đại đế" và "Cha của Tổ quốc" — từ đây nước Nga chính thức là một đế quốc.

Trong thế kỷ 19, giới trí thức Nga chia hai phe khi nhìn lại ông. Phe "Tây hoá" coi ông là người đưa nước Nga ra khỏi lạc hậu. Phe "Slav" cho rằng ông đã bẻ gãy truyền thống, tạo ra hố sâu giữa tầng lớp quý tộc nói tiếng Pháp và nông dân giữ nếp cũ. Sử gia ngày nay thường nhấn mạnh rằng nhiều thay đổi đã manh nha từ thời cha ông, rằng cải cách của Peter nhắm trước hết vào phục vụ chiến tranh, và gánh nặng của nó đè lên vai nông nô — chế độ nông nô thậm chí còn chặt chẽ hơn dưới triều ông.

Còn gì để xem hôm nay

• Zaandam (Hà Lan): căn nhà gỗ nhỏ nơi ông ở năm 1697, được bọc trong một toà nhà gạch để bảo vệ, nay là bảo tàng.
• Saint Petersburg: pháo đài Peter và Paul, nơi ông được an táng; căn nhà gỗ đầu tiên của ông; Kunstkamera, bảo tàng công cộng đầu tiên của Nga do ông lập; tượng "Kỵ sĩ đồng" do Ekaterina II cho dựng năm 1782, về sau thành tên một trường ca của Pushkin.
• Peterhof: cung điện mùa hè với hệ thống đài phun nước bên vịnh Phần Lan.
• Đọc thêm: Lindsey Hughes, Russia in the Age of Peter the Great; Robert K. Massie, Peter the Great: His Life and World (dễ đọc, kể chuyện).