Quân vua trong cờ vua bắt nguồn từ quân "raja" của môn cờ chaturanga ở Ấn Độ khoảng thế kỷ 6, sang Ba Tư thành "shah", và cụm "shah mat" của người Ba Tư chính là gốc của từ "checkmate", tức chiếu hết. Lá K trong bộ bài tây là hình ảnh vua trong bộ bài Pháp từ cuối thế kỷ 15; theo truyền thống bộ bài Paris, bốn lá K được gắn với bốn vị vua lừng danh: David, Charlemagne, Julius Caesar và Alexander Đại đế. Cả hai cho thấy hình ảnh nhà vua đã đi sâu vào những vật dụng giải trí hằng ngày ra sao.
Từ raja đến shah: quân vua trong cờ cổ
Các nhà sử học cờ phần lớn đồng ý rằng môn cờ có quân vua sớm nhất được biết đến là chaturanga ở Ấn Độ, khoảng thế kỷ 6. Tên gọi có nghĩa là "bốn binh chủng", vì các quân mô phỏng đội quân xưa: bộ binh, kỵ binh, voi và xe chiến. Đứng giữa là raja (vua) và một quân cố vấn bên cạnh.
Môn cờ truyền sang Ba Tư, gọi là shatranj; quân vua thành shah. Khi vua bị dồn vào thế không còn đường thoát, người Ba Tư nói "shah mat". Chữ "mat" thường được dịch là "chết", nhưng nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng nghĩa gốc trong tiếng Ba Tư gần với "bất lực, bị đánh bại". Điều này hợp với luật cờ: vua không bao giờ bị ăn khỏi bàn cờ, ván cờ kết thúc khi vua không còn nước đi an toàn.
Người Ả Rập học shatranj sau khi chinh phục Ba Tư, rồi đưa nó sang châu Âu qua Tây Ban Nha và Ý. Chữ "shah" để lại dấu vết ở nhiều thứ tiếng: tiếng Anh "check" (chiếu) và "chess" (cờ vua) đều bắt nguồn từ đó.
Quân vua: yếu nhất mà quan trọng nhất
Trong cờ vua hiện đại, vua chỉ đi một ô theo mọi hướng, yếu hơn mọi quân trừ quân tốt. Nhưng mất vua là thua. Nghịch lý này đúng là một bức tranh thu nhỏ về ngôi vua: vua không phải người đánh trận giỏi nhất, nhưng là thứ mà cả đội quân tồn tại để bảo vệ.
- Chiếu (check): vua bị đe doạ, buộc phải thoát ngay.
- Chiếu hết (checkmate): vua bị đe doạ mà không còn đường thoát, ván cờ kết thúc.
- Hoà pat (stalemate): vua không bị chiếu nhưng không còn nước đi hợp lệ nào; ván cờ hoà. Luật này từng khác nhau giữa các nơi và chỉ thống nhất ở châu Âu khá muộn.
- Nhập thành: nước đi duy nhất cho vua di chuyển hai ô, đổi chỗ với quân xe để vào góc an toàn. Luật này hình thành dần ở châu Âu cuối thời trung đại, mô phỏng hình ảnh nhà vua rút vào thành.
Ở cuối ván, khi phần lớn quân đã bị đổi, vua trở thành một quân chiến đấu tích cực. Người chơi cờ thường nói: khai cuộc thì giấu vua, tàn cuộc thì dùng vua.
Hoàng hậu mạnh lên, vua đứng yên
Trong shatranj, quân bên cạnh vua là farzin (tể tướng, cố vấn), chỉ đi một ô chéo, rất yếu. Ở châu Âu, quân này dần được gọi là hoàng hậu. Khoảng cuối thế kỷ 15, ở Tây Ban Nha và Ý, luật mới cho hoàng hậu đi xa theo mọi hướng, trở thành quân mạnh nhất. Một số nhà nghiên cứu liên hệ sự thay đổi này với hình ảnh các nữ quân vương quyền lực đương thời như Isabel I của Castile, nhưng đây chỉ là giả thuyết. Điều chắc chắn là từ đó cờ vua nhanh hơn hẳn, còn quân vua thì vẫn giữ đúng nước đi cổ xưa.
"Vua" trong các môn cờ châu Á
| Môn cờ | Quân tương ứng | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Cờ vua | Vua | Đi một ô mọi hướng, có nước nhập thành |
| Cờ tướng (Trung Hoa, Việt Nam) | Tướng (bên đen), Soái (bên đỏ) | Chỉ đi trong "cung" chín điểm; hai tướng không được đối mặt trên một đường thẳng trống |
| Shogi (Nhật Bản) | Vương tướng hoặc Ngọc tướng | Người cao cấp hơn hoặc nhà vô địch thường cầm quân Vương tướng |
| Makruk (Thái Lan) | Khun | Gần với chaturanga cổ, quân "vua" mang nghĩa "người đứng đầu" |
Điều thú vị: cờ tướng không gọi quân chủ chốt là "vua" mà là "tướng", và đặt nó trong một cung riêng có hai quân sĩ hầu cận. Luật "lộ mặt tướng", hai tướng không được nhìn thẳng mặt nhau, là một đặc trưng độc đáo của cờ tướng, không có trong cờ vua.
Bộ quân cờ Lewis: những ông vua nhỏ bằng ngà
Năm 1831, trên đảo Lewis ở Scotland, người ta tìm thấy một bộ sưu tập quân cờ thế kỷ 12 chạm bằng ngà hải mã, nhiều khả năng làm ở Na Uy. Các quân vua ngồi trên ngai, đặt thanh kiếm ngang đùi, gương mặt nghiêm nghị. Đây là một trong những bộ cờ trung đại nổi tiếng nhất thế giới, hiện được trưng bày ở Bảo tàng Anh tại London và Bảo tàng Quốc gia Scotland ở Edinburgh. Nhìn những ông vua nhỏ ấy có thể hình dung người châu Âu thế kỷ 12 tưởng tượng về nhà vua: một người ngồi, cầm kiếm, giữ công lý.
Lá K trong bộ bài tây
Bài lá theo bốn chất cơ, rô, chuồn, bích xuất hiện ở Pháp khoảng cuối thế kỷ 15. Mỗi chất có ba lá hình người: vua (K), hoàng hậu (Q) và người hầu (J). Ở Việt Nam, ba lá này quen gọi là "già", "đầm" và "bồi".
Trong các bộ bài Pháp vẽ theo kiểu Paris, từ khoảng thế kỷ 16–17, mỗi lá hình được gắn tên một nhân vật lừng danh. Bốn lá K thường được ghi:
| Lá | Nhân vật | Ai |
|---|---|---|
| K bích | David | Vua Do Thái trong Kinh Thánh |
| K cơ | Charles | Thường hiểu là Charlemagne, vua người Frank |
| K rô | César | Julius Caesar |
| K chuồn (nhép) | Alexandre | Alexander Đại đế |
Bốn vị đại diện cho bốn nền văn minh mà người châu Âu thời ấy coi là cội nguồn: Kinh Thánh, người Frank, La Mã và Hy Lạp. Các tên này không phải quy định cố định; mỗi xưởng in, mỗi vùng có thể khác. Bộ bài kiểu Anh, phổ biến nhất hiện nay, không ghi tên nhân vật.
"Vị vua tự đâm mình"
Trong bộ bài kiểu Anh, lá K cơ là ông vua duy nhất không có ria mép, và thanh kiếm của ông trông như đâm ngang sau đầu, nên dân chơi bài tiếng Anh đặt biệt danh "suicide king". Lời giải thích thường được đưa ra là qua nhiều đời sao chép bản khắc gỗ, hình vẽ bị biến dạng dần, chứ không ai cố ý vẽ một ông vua tự hại mình. Đây là ví dụ thú vị về chuyện hình ảnh nhà vua có thể "trôi" qua tay thợ in như một câu chuyện truyền miệng.
Vì sao vua luôn có mặt trong cờ và bài
Cờ và bài ra đời trong những xã hội quân chủ. Với người xưa, cách dễ hiểu nhất để sắp xếp quyền lực là theo thứ bậc trong triều: vua trên cùng, rồi hoàng hậu, quan, lính. Các môn cờ biến thứ bậc ấy thành luật đi quân; bộ bài biến nó thành thứ tự lá. Ngày nay, khi chế độ quân chủ đã lùi xa ở nhiều nước, hình ảnh vua trên bàn cờ và lá bài vẫn ở lại, như một dấu vết văn hoá ít ai để ý.
Ngôn ngữ cũng giữ lại dấu vết đó. Tiếng Việt nói "chiếu tướng" để chỉ việc dồn ai đó vào thế bí; tiếng Anh dùng "checkmate" theo nghĩa bóng tương tự. Một nước cờ của người Ba Tư nghìn năm trước vẫn sống trong lời nói hằng ngày.
Góc nhìn hôm nay
Ai mê lịch sử có thể bắt đầu từ chính bàn cờ: tìm hiểu vì sao các quân đi như vậy là một cách học về quân đội và triều đình thời trung đại. Những nơi đáng đến: Bảo tàng Anh (London) và Bảo tàng Quốc gia Scotland (Edinburgh) với bộ quân cờ Lewis; các bảo tàng bài lá như ở Issy-les-Moulineaux gần Paris. Sách nên đọc: các cuốn lịch sử cờ vua của H. J. R. Murray (A History of Chess, 1913), vẫn là công trình nền tảng cho đến nay.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vua bắt nguồn từ đâu?
Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng cờ vua bắt nguồn từ môn chaturanga ở Ấn Độ khoảng thế kỷ 6. Môn cờ này truyền sang Ba Tư thành shatranj, rồi theo người Ả Rập sang châu Âu và dần thành cờ vua hiện đại.
Checkmate nghĩa là gì?
Checkmate (chiếu hết) bắt nguồn từ cụm "shah mat" của tiếng Ba Tư. "Shah" là vua; "mat" thường được dịch là chết, nhưng nghĩa gốc gần với "bất lực, bị đánh bại", đúng với việc vua không còn đường thoát.
Bốn lá K trong bộ bài là những vị vua nào?
Theo truyền thống bộ bài kiểu Paris, K bích là David, K cơ là Charles (thường hiểu là Charlemagne), K rô là Julius Caesar, K chuồn là Alexander Đại đế. Tên gọi này không cố định và bộ bài kiểu Anh không ghi tên.
Vì sao lá K cơ không có ria mép?
Trong bộ bài kiểu Anh, K cơ là vị vua duy nhất không có ria và thanh kiếm trông như đâm sau đầu. Giải thích thường gặp là hình vẽ bị biến dạng dần qua nhiều đời sao chép bản khắc, không phải vẽ cố ý.
Quân tướng trong cờ tướng có phải là vua không?
Về vai trò thì giống: mất tướng là thua. Nhưng cờ tướng gọi quân này là tướng hoặc soái, chỉ đi trong cung chín điểm, và có luật riêng là hai tướng không được đối mặt trực tiếp trên một đường thẳng trống.
