Suleiman Đại đế: vị sultan lập pháp và thời huy hoàng của Ottoman

Suleiman I (1494/1495–1566) là sultan thứ mười của đế quốc Ottoman, trị vì 46 năm từ 1520 đến 1566, lâu nhất trong lịch sử triều đại này. Người châu Âu gọi ông là "Suleiman Đại đế" (the Magnificent) vì sự huy hoàng của triều đình và các chiến dịch đưa quân Ottoman tới tận cửa ngõ Vienna. Còn người Thổ Nhĩ Kỳ gọi ông là "Kanuni", nghĩa là "người lập pháp", vì ông cho hệ thống hoá luật lệ của đế quốc. Thời ông cũng là thời của kiến trúc sư Mimar Sinan, của bà Hurrem từ thân phận nô tì trở thành hoàng hậu, và của những bi kịch trong chính gia đình sultan.

Người con duy nhất

Suleiman sinh khoảng năm 1494 hoặc 1495 ở Trabzon, bên bờ Biển Đen, con của Selim I và bà Hafsa. Khác với nhiều thế hệ trước, ông là con trai duy nhất còn sống của cha khi đến tuổi trưởng thành. Vì vậy, khi Selim I mất năm 1520, Suleiman lên ngôi mà không phải trải qua cuộc tranh chấp đẫm máu giữa anh em vốn là chuyện thường của nhà Ottoman. Trước đó, ông đã được rèn luyện làm thống đốc ở một số tỉnh như Kefe (Crimea) và Manisa, theo lệ đào tạo hoàng tử.

Ông kế thừa một đế quốc vừa mở rộng mạnh mẽ dưới thời cha: Selim I đã chiếm Syria, Ai Cập, Hejaz (vùng có hai thành thánh Mecca, Medina) trong các năm 1516–1517. Suleiman 25 tuổi, giàu có, được giáo dục tốt.

Những quyết định chiến tranh và kết quả

Suleiman đích thân dẫn quân trong mười ba chiến dịch lớn. Ở đây chỉ nêu mốc và kết quả, không dựng lại trận đánh:

Đế quốc dưới thời ông trải trên ba châu lục, từ Hungary tới vịnh Ba Tư, từ Algeria tới Yemen. Ông xưng là "Sultan của các sultan, Khalip của toàn cõi Hồi giáo", trong những thư từ ngoại giao với các nước châu Âu. Về quy mô đế quốc Ottoman, đã có bài riêng; bài này nói về con người ông.

Kanuni: người lập pháp

Ở đế quốc Ottoman có hai loại luật. Sharia là luật Hồi giáo, dựa trên kinh Koran và các truyền thống, do giới học giả tôn giáo giải thích. Kanun là luật do sultan ban hành, quy định những gì sharia không nói rõ: thuế, đất đai, tổ chức quân đội, hình phạt hành chính, thủ tục triều đình.

Suleiman không phát minh ra kanun, các sultan trước đã có. Điều ông làm là cho tập hợp, sắp xếp, sửa lại các bộ luật (kanunname) cho từng tỉnh và cho cả đế quốc, cố gắng làm cho chúng nhất quán và phù hợp với sharia. Người giúp ông quan trọng nhất là Ebussuud Efendi, đại giáo sĩ (şeyhülislam) từ năm 1545, người đưa ra hàng nghìn ý kiến pháp lý (fatwa) để dung hoà hai hệ thống. Ông cũng chuẩn hoá luật về đất đai, thuế nông dân, các quy định cho thần dân không theo đạo Hồi.

Danh hiệu "Kanuni" được dùng cho ông chủ yếu từ các thế kỷ sau, khi người Ottoman nhìn lại thời ông như thời mà luật lệ và trật tự được tôn trọng. Các nhà nghiên cứu nhắc rằng hình ảnh này có phần lý tưởng hoá, như mọi "thời vàng son" được nhìn lại.

Hurrem Sultan và những bi kịch trong nhà

Hurrem, người châu Âu gọi là Roxelana, là một cô gái có lẽ gốc vùng Ruthenia (nay thuộc Ukraina), bị bắt trong một cuộc đột kích của người Tatar và đưa vào hậu cung Ottoman. Bà trở thành người được Suleiman yêu nhất. Điều phá vỡ truyền thống là: khoảng năm 1533–1534, ông chính thức kết hôn với bà, trong khi theo lệ các sultan thường không cưới vợ chính thức và mỗi phi tần chỉ được sinh một con trai. Hurrem sinh cho ông năm người con trai và một con gái.

Những lá thư tình Suleiman và Hurrem gửi cho nhau còn được lưu giữ ở cung Topkapi. Ông còn làm thơ với bút danh "Muhibbi" (người yêu thương), nhiều bài được cho là viết cho bà.

Các sứ thần Venice đương thời cho rằng Hurrem có ảnh hưởng chính trị lớn, thậm chí gán cho bà những âm mưu trong cung. Sử gia hiện đại như Leslie Peirce thận trọng hơn: bà có quyền lực thật, nhất là trong ngoại giao và từ thiện (bà cho xây khu phức hợp Haseki ở Istanbul gồm thánh đường, trường học, bếp ăn cho người nghèo), nhưng nhiều câu chuyện về mưu mô của bà dựa trên tin đồn của người ngoài.

Những bi kịch trong nhà

Năm 1536, đại tể tướng Ibrahim Pasha, người bạn thân từ thời niên thiếu và là cánh tay phải của Suleiman suốt mười ba năm, bị xử tử theo lệnh sultan. Lý do chính xác không được ghi rõ; các giả thuyết gồm việc Ibrahim quá kiêu ngạo, tự xưng tước hiệu lớn, và ảnh hưởng của phe Hurrem.

Năm 1553, con trai lớn Mustafa, do một phi tần khác sinh ra, rất được lòng quân đội, bị cha ra lệnh xử tử trong một chiến dịch ở Ba Tư vì bị nghi mưu phản. Truyền thống thời đó đổ lỗi cho Hurrem và con rể bà là Rüstem Pasha, muốn mở đường cho các con bà. Các nhà sử học hiện nay cho rằng đây là cách giải thích còn tranh cãi; nỗi sợ một người con quá được quân đội ủng hộ cũng đủ là lý do trong logic quyền lực Ottoman.

Về sau, hai con trai của Hurrem là Selim và Bayezid tranh ngôi. Bayezid thua, chạy sang Ba Tư và bị xử tử năm 1561. Selim trở thành người kế vị duy nhất.

Mimar Sinan và Süleymaniye

Thời Suleiman là thời rực rỡ của nghệ thuật Ottoman. Kiến trúc sư Mimar Sinan, người được giao làm kiến trúc sư trưởng của triều đình từ năm 1538, đã thiết kế hàng trăm công trình. Tiêu biểu nhất là thánh đường Süleymaniye trên một ngọn đồi nhìn xuống sừng Vàng ở Istanbul, xây từ 1550 đến 1557. Đây không chỉ là thánh đường mà là cả một quần thể gồm trường học, bệnh viện, bếp ăn công cộng, nhà tắm, thư viện. Suleiman và Hurrem được an táng trong hai lăng ở khu vườn sau thánh đường.

Cái chết ở Szigetvár

Năm 1566, Suleiman, đã hơn 70 tuổi và nhiều bệnh, vẫn đích thân dẫn quân sang Hungary. Ông mất trong lều chỉ huy trước thành Szigetvár vào đêm ngày 6 rạng ngày 7 tháng 9 năm 1566, vài ngày trước khi thành bị chiếm. Đại tể tướng Sokollu Mehmed Pasha giữ bí mật tin sultan mất suốt nhiều tuần để quân đội không rối loạn và để Selim kịp về Istanbul lên ngôi. Tim và nội tạng của ông được chôn tại chỗ; năm 2016, các nhà khảo cổ Hungary công bố đã xác định được vị trí lăng mộ ấy gần Szigetvár.

Đánh giá nhiều chiều

Trong một thời gian dài, sử học coi Suleiman là đỉnh cao, và sau ông là "sự suy tàn" của Ottoman. Các nhà nghiên cứu gần đây bác bỏ cách nhìn đơn giản ấy: đế quốc còn tồn tại và thích ứng thêm hơn ba thế kỷ. Họ cũng nhìn thấy những mặt khác của thời Suleiman: chi phí chiến tranh khổng lồ, những cuộc thanh trừng trong gia đình, và sự lệ thuộc ngày càng lớn vào hậu cung, quan lại trong việc kế vị. Hình ảnh ông vừa là nhà lập pháp, vừa là nhà chinh phục, vừa là nhà thơ, vừa là người cha ra lệnh xử tử con mình, đều là những mặt có thật của cùng một con người.

Góc nhìn hôm nay

• Xem gì: thánh đường Süleymaniye và lăng Suleiman, Hurrem ở Istanbul; cung Topkapi với khu hậu cung; công viên hữu nghị Thổ – Hung ở Szigetvár.
• Đọc gì: Empress of the East của Leslie Peirce về Hurrem; các sách về Mimar Sinan; với người đọc Việt, có thể tìm các chương về Ottoman trong sách lịch sử thế giới trung đại.
• Xem phim cho đúng: phim truyền hình Thổ Nhĩ Kỳ Thế kỷ huy hoàng (Muhteşem Yüzyıl) rất nổi tiếng, nhưng phần lớn chuyện tình cảm, âm mưu trong hậu cung là hư cấu dựa trên vài dòng sử.