Thiên hoàng (tennō) là danh hiệu của vua Nhật Bản, và dòng Thiên hoàng thường được coi là dòng quân chủ còn tiếp nối lâu đời nhất thế giới. Theo biên niên sử Nihon shoki, Thiên hoàng đầu tiên là Thần Vũ lên ngôi năm 660 TCN, nhưng đó là thần thoại; các Thiên hoàng có bằng chứng lịch sử chắc chắn chỉ bắt đầu từ khoảng thế kỷ 5–6. Suốt gần bảy trăm năm thời mạc phủ, Thiên hoàng hầu như không nắm thực quyền. Đến năm 1868, với Thiên hoàng Minh Trị (Meiji), quyền cai trị được "trả lại" cho Thiên hoàng và Nhật Bản bước vào cuộc cải cách sâu rộng nhất trong lịch sử của mình. Bài này dừng ở thời Minh Trị.
Từ "Đại vương" đến "Thiên hoàng"
Những người cai trị vùng Yamato (quanh Nara) ban đầu được gọi là "Đại vương" (ōkimi). Thanh kiếm sắt tìm thấy ở gò mộ Inariyama (tỉnh Saitama), có dòng chữ khắc ghi năm tương ứng với 471, nhắc tới "Đại vương Wakatakeru", được nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất với Thiên hoàng Yūryaku. Đây là một trong những bằng chứng sớm nhất về một vị vua có tên trong danh sách truyền thống.
Danh hiệu "Thiên hoàng" (天皇, đọc là tennō) bắt đầu được dùng khoảng cuối thế kỷ 7. Năm 1998, một thẻ gỗ khắc chữ "Thiên hoàng" được tìm thấy ở di chỉ Asukaike (Nara), có niên đại thời Thiên hoàng Thiên Vũ (Tenmu, trị vì 673–686). Cái tên này mang ý nghĩa ngang hàng với "hoàng đế" Trung Hoa, cho thấy triều đình Yamato muốn khẳng định vị thế độc lập.
Người Việt quen gọi là "Thiên hoàng" hoặc "Nhật hoàng"; cả hai đều chỉ cùng một ngôi vị.
Thần thoại, sử liệu và "vạn thế nhất hệ"
Hai bộ sách cổ nhất của Nhật là Kojiki (712) và Nihon shoki (720) kể rằng dòng Thiên hoàng là hậu duệ của nữ thần mặt trời Amaterasu. Thần Vũ, cháu nhiều đời của nữ thần, lên ngôi năm 660 TCN. Danh sách mười mấy Thiên hoàng đầu tiên có tuổi thọ hơn trăm năm, không có bằng chứng khảo cổ, và giới sử học coi là thần thoại hoặc được dựng lên để kéo dài lịch sử triều đại.
Ý niệm "vạn thế nhất hệ" (một dòng muôn đời không đứt) trở thành trụ cột tư tưởng về sau, nhất là từ thời Minh Trị. Về mặt sử học, dòng kế vị có những chỗ đứt quãng và tranh chấp, như thời Nam – Bắc triều (1336–1392) khi hai dòng Thiên hoàng cùng tồn tại ở hai nơi. Nhưng việc không có triều đại khác thay thế trong hơn một nghìn năm có ghi chép là điều đặc biệt.
Ba báu vật tượng trưng cho ngôi vị là thanh gươm, tấm gương và viên ngọc (Tam chủng thần khí), được truyền từ đời này sang đời khác. Theo truyền thống, chúng không bao giờ được trưng bày cho công chúng.
Có ngôi mà không có quyền
Một điều khó hiểu với người ngoài là trong phần lớn lịch sử, Thiên hoàng không trực tiếp cai trị:
| Thời kỳ | Ai nắm quyền thực tế |
|---|---|
| Thế kỷ 7–9 | Thiên hoàng và triều đình tương đối có thực quyền, xây dựng nhà nước theo mô hình luật lệnh nhà Đường |
| Thế kỷ 9–11 | Dòng họ Fujiwara làm nhiếp chính, quan bạch, gả con gái cho Thiên hoàng |
| Cuối thế kỷ 11–12 | Các Thượng hoàng đã thoái vị điều hành triều chính (viện chính) |
| 1185/1192–1333 | Mạc phủ Kamakura của giới võ sĩ |
| 1336–1573 | Mạc phủ Muromachi (Ashikaga) |
| 1603–1867 | Mạc phủ Tokugawa ở Edo; Thiên hoàng ở Kyoto lo lễ nghi, văn hoá |
Tại sao không ai lật đổ Thiên hoàng? Các nhà nghiên cứu cho rằng chính vì Thiên hoàng không cai trị nên không bị đổ lỗi khi đất nước gặp khó; còn các tướng quân cần Thiên hoàng để phong chức, ban danh nghĩa chính đáng cho mình. Ngôi vị trở thành nguồn tính chính danh hơn là nguồn quyền lực.
Thiên hoàng Minh Trị: lên ngôi giữa thời biến động
Thiên hoàng Minh Trị tên là Mutsuhito, sinh năm 1852 ở Kyoto, con của Thiên hoàng Hiếu Minh (Kōmei). Năm 1853, hạm đội Mỹ của Matthew Perry tới vịnh Edo, buộc Nhật mở cửa. Những năm sau đó, Nhật Bản rơi vào khủng hoảng: mạc phủ ký các hiệp ước bất bình đẳng với phương Tây, các phiên trấn phía tây như Satsuma, Chōshū chống lại mạc phủ dưới khẩu hiệu "tôn vương" (tôn Thiên hoàng).
Đầu năm 1867, Thiên hoàng Hiếu Minh mất đột ngột; Mutsuhito lên ngôi khi mới 14 tuổi. Cuối năm 1867, tướng quân cuối cùng Tokugawa Yoshinobu trả lại quyền chính cho triều đình (Đại chính phụng hoàn). Đầu năm 1868, triều đình tuyên bố "vương chính phục cổ", khôi phục quyền cai trị của Thiên hoàng. Cuộc nội chiến ngắn sau đó kết thúc năm 1869 với thắng lợi của phe triều đình. Niên hiệu Minh Trị (Meiji, "trị vì sáng suốt") được đặt năm 1868, và từ đây mỗi Thiên hoàng chỉ dùng một niên hiệu suốt đời (nhất thế nhất nguyên), nên người ta gọi ông theo niên hiệu.
Những gì thay đổi dưới thời Minh Trị
Cần nói rõ: những cải cách thời Minh Trị chủ yếu do một nhóm chính khách trẻ xuất thân từ các phiên Satsuma, Chōshū, Tosa, Hizen như Ōkubo Toshimichi, Kido Takayoshi, Itō Hirobumi hoạch định. Vai trò cá nhân của Thiên hoàng, nhất là những năm đầu khi ông còn rất trẻ, vẫn được các nhà sử học tranh luận. Dù vậy, mọi việc đều được tiến hành nhân danh ông.
- 1868: Ngũ điều thệ văn (Lời thề năm điều), hứa lập hội nghị, bàn việc nước công khai, "tìm tri thức khắp thế giới".
- 1868–1869: dời đô từ Kyoto về Edo, đổi tên là Tokyo ("kinh đô phía đông"); Thiên hoàng chuyển vào thành Edo cũ.
- 1871: bỏ các phiên trấn, lập tỉnh (phế phiên lập huyện); bãi bỏ dần đặc quyền của tầng lớp võ sĩ.
- 1872–1873: ban hành chế độ giáo dục phổ cập; chuyển sang lịch dương; khai trương tuyến đường sắt đầu tiên Tokyo – Yokohama.
- 1889: ban hành Hiến pháp Đại Nhật Bản (Hiến pháp Minh Trị), lập nghị viện, theo mô hình Phổ.
- 1890: Sắc chỉ giáo dục, đặt lòng trung với Thiên hoàng và đạo đức Nho giáo làm nền của giáo dục.
Trong vòng một thế hệ, Nhật Bản từ một xã hội phong kiến khép kín trở thành nước công nghiệp hoá đầu tiên ở châu Á.
Con người Minh Trị
Thiên hoàng Minh Trị là vị Thiên hoàng đầu tiên xuất hiện công khai trước dân chúng một cách thường xuyên, đi tuần du khắp nước trong những năm 1870–1880, mặc quân phục kiểu phương Tây, để râu. Hình ảnh chính thức nổi tiếng nhất của ông (1888) thực ra là ảnh chụp lại từ một bức tranh do hoạ sĩ người Ý Edoardo Chiossone vẽ, vì Thiên hoàng không thích chụp ảnh.
Ông làm thơ waka rất nhiều, con số thường được nêu là gần một trăm nghìn bài. Theo hồi ký của những người hầu cận, ông giản dị trong sinh hoạt hằng ngày, thích rượu sake, ít nói. Ông mất năm 1912 ở Tokyo, được an táng ở lăng Fushimi Momoyama, Kyoto. Năm 1920, đền Minh Trị (Meiji Jingū) được dựng ở Tokyo để thờ ông và hoàng hậu.
Đánh giá nhiều chiều
Thời Minh Trị thường được kể như câu chuyện thành công: một nước nhỏ tránh được số phận thuộc địa nhờ cải cách nhanh. Các nhà nghiên cứu như Donald Keene (tác giả cuốn tiểu sử Emperor of Japan: Meiji and His World) cho thấy ông là người có chính kiến, không chỉ là con dấu của các chính khách. Nhưng giới sử học cũng chỉ ra mặt trái: việc thần thánh hoá Thiên hoàng và đặt lòng trung tuyệt đối làm nền giáo dục đã tạo ra nền tảng tư tưởng cho chủ nghĩa quân phiệt ở các thập kỷ sau. Cải cách cũng để lại nhiều người bị gạt ra ngoài: võ sĩ mất đặc quyền, nông dân chịu thuế đất nặng, người Ainu ở Hokkaido bị đồng hoá.
Góc nhìn hôm nay
- Xem gì: Hoàng cung cũ Kyoto (Kyoto Gosho), nơi các Thiên hoàng sống hơn năm trăm năm; đền Minh Trị và vườn ngoài có phòng tranh về cuộc đời ông ở Tokyo; các gò mộ cổ (kofun) vùng Osaka như gò Daisen, được Di sản Thế giới công nhận năm 2019.
- Đọc gì: tiểu sử của Donald Keene nói trên; các bản dịch chọn lọc Kojiki để thấy phần thần thoại về nguồn gốc dòng Thiên hoàng.
- Cách phân biệt: khi đọc danh sách Thiên hoàng, hãy nhớ rằng khoảng mười mấy vị đầu tiên thuộc về thần thoại; dòng có bằng chứng lịch sử bắt đầu muộn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Thiên hoàng là gì?
Thiên hoàng (tennō) là danh hiệu của vua Nhật Bản, dùng từ khoảng cuối thế kỷ 7. Trước đó những người cai trị Yamato được gọi là Đại vương (ōkimi).
Thiên hoàng đầu tiên của Nhật Bản là ai?
Theo Nihon shoki, đó là Thần Vũ lên ngôi năm 660 TCN, nhưng đây là thần thoại. Các Thiên hoàng có bằng chứng lịch sử chắc chắn chỉ bắt đầu từ khoảng thế kỷ 5–6.
Vì sao Thiên hoàng không bị lật đổ suốt thời mạc phủ?
Thiên hoàng không trực tiếp cai trị nên ít bị đổ lỗi, trong khi các tướng quân cần Thiên hoàng để phong chức và hợp thức hoá quyền lực. Ngôi vị trở thành nguồn chính danh hơn là nguồn quyền lực.
Minh Trị duy tân là gì?
Đó là chuỗi cải cách bắt đầu từ năm 1868 khi quyền cai trị được trả về cho Thiên hoàng Minh Trị: bỏ phiên trấn, lập tỉnh, giáo dục phổ cập, công nghiệp hoá, ban hành hiến pháp năm 1889.
Thiên hoàng Minh Trị trị vì bao lâu?
Ông lên ngôi đầu năm 1867 khi 14 tuổi và trị vì đến khi mất năm 1912, khoảng 45 năm. Niên hiệu Minh Trị được dùng từ năm 1868.
