Thung lũng các vị vua ở Ai Cập: nơi chôn pharaoh Tân vương quốc

Thung lũng các vị vua là khu nghĩa địa hoàng gia ở bờ tây sông Nile, đối diện thành phố Luxor ngày nay (Thebes xưa), nơi các pharaoh thời Tân vương quốc được chôn cất trong khoảng từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 11 TCN. Ở đây có hơn 60 lăng mộ và hố chôn được đánh số, từ lăng nhỏ của Tutankhamun đến lăng dài nhất của Seti I và hệ thống phòng đồ sộ dành cho các con của Ramses II. Các vua chọn chôn trong lòng núi đá, giấu kín, thay vì xây kim tự tháp, với hy vọng thoát khỏi trộm mộ.

Vì sao pharaoh bỏ kim tự tháp, chọn thung lũng

Kim tự tháp ở Giza được xây vào thời Cổ vương quốc, khoảng giữa thiên niên kỷ 3 TCN. Đến thời Tân vương quốc, hơn một nghìn năm sau, hầu hết kim tự tháp đã bị trộm vào từ lâu. Một công trình khổng lồ trên mặt đất vừa là tượng đài, vừa là tấm biển chỉ đường cho kẻ trộm.

Các pharaoh triều đại 18 chọn cách khác: tách lăng mộ khỏi đền thờ. Thi hài được đặt trong những hành lang đục sâu vào vách đá ở một thung lũng hẻo lánh phía tây Thebes; còn đền thờ tang lễ, nơi dâng lễ cho vua đã mất, được xây riêng ở đồng bằng gần sông, như đền của Hatshepsut ở Deir el-Bahari hay Ramesseum của Ramses II. Phía trên thung lũng có đỉnh núi el-Qurn mang dáng kim tự tháp tự nhiên, như thể thiên nhiên đã dựng sẵn biểu tượng cho các vua.

Người ta thường cho rằng vị vua đầu tiên được táng ở đây là Thutmose I, khoảng đầu thế kỷ 15 TCN. Vị vua cuối cùng có lăng trong thung lũng là Ramses XI, cuối thời Tân vương quốc.

Một lăng vua được xây như thế nào

Lăng thường gồm một chuỗi hành lang dốc xuống, các phòng phụ, và cuối cùng là phòng đặt quan tài. Tường và trần được phủ kín tranh và chữ tượng hình, minh hoạ những "sách về thế giới bên kia": chuyến đi của thần Mặt Trời qua mười hai giờ của đêm tối, những cánh cổng phải vượt qua, các vị thần canh giữ. Nhà vua đã mất được tin là sẽ đồng hành cùng thần Mặt Trời, tái sinh mỗi buổi sáng.

Các văn bản thường gặp:

• Amduat (Cái có trong thế giới bên dưới): mười hai giờ của đêm, phổ biến ở các lăng triều đại 18.
• Sách các Cánh cổng: những cánh cổng do rắn canh giữ mà linh hồn phải đi qua.
• Kinh cầu thần Ra và các sách về bầu trời, thường vẽ trên trần lăng thời Ramses.

Người làm lăng là một cộng đồng thợ chuyên nghiệp sống ở làng Deir el-Medina gần đó: thợ đục đá, thợ vẽ, thợ khắc chữ. Họ để lại rất nhiều mảnh gốm, đá vôi ghi chép đời sống hằng ngày, nhờ vậy ta biết khá rõ về họ. Dưới thời Ramses III, khi khẩu phần lương thực bị chậm, những người thợ này đã ngừng việc để phản đối; đây thường được coi là cuộc đình công đầu tiên được ghi lại trong lịch sử.

Những lăng nổi tiếng nhất

Lăng Tutankhamun nổi tiếng nhất không phải vì ông là vua lớn, mà vì lăng thoát khỏi trộm gần như hoàn toàn. Câu chuyện khai quật lăng này đã được kể ở nhiều nơi; điều đáng nhớ ở đây là nếu một vị vua trẻ trị vì ngắn mà có kho báu như vậy, thì các lăng của Seti I hay Ramses II hẳn từng chứa nhiều hơn gấp bội trước khi bị trộm.

Trộm mộ và cuộc "di tản" xác ướp hoàng gia

Sự giấu kín không cứu được các lăng. Ngay trong thời Ai Cập cổ, trộm mộ đã xảy ra, có khi với sự tiếp tay của chính người coi lăng. Các cuộn giấy cói thời Ramses IX, như giấy cói Abbott, ghi lại những cuộc điều tra, xét xử trộm mộ hoàng gia, cho thấy nhà nước khi đó đã rất đau đầu với nạn này.

Cuối thời Tân vương quốc, các tư tế Thebes quyết định làm một việc thực tế: gom xác ướp của các pharaoh từ những lăng đã bị phá, quấn lại, ghi tên, rồi giấu chung ở vài chỗ kín. Hai "kho xác ướp" nổi tiếng:

• Kho Deir el-Bahari (DB320): được giới khảo cổ biết đến chính thức năm 1881, chứa xác ướp của nhiều vua lớn như Thutmose III, Seti I, Ramses II.
• Lăng Amenhotep II (KV35): được Victor Loret phát hiện năm 1898, ngoài chính chủ còn có xác ướp của nhiều vua khác được chuyển vào.

Nhờ những cuộc "di tản" ấy, hôm nay ta còn được nhìn thấy gương mặt của những vị vua sống cách đây hơn ba nghìn năm. Các xác ướp hoàng gia hiện được trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia về Văn minh Ai Cập ở Cairo.

Từ thế kỷ 19 đến nay: thung lũng vẫn còn bí mật

Các nhà thám hiểm và khảo cổ châu Âu bắt đầu khai quật thung lũng từ đầu thế kỷ 19. Hệ thống số hiệu KV (King's Valley) được dùng để đặt tên từng lăng theo thứ tự phát hiện. Ngay trong thế kỷ 21, thung lũng vẫn cho thêm phát hiện mới: năm 2006, các nhà khảo cổ tìm thấy KV63, một hố chứa đồ dùng ướp xác; dự án lập bản đồ Thebes do Kent Weeks khởi xướng đã đo vẽ chi tiết toàn bộ thung lũng. Đó là lời nhắc rằng lịch sử của các vị vua Ai Cập chưa bao giờ là chuyện đã khép lại.

Thung lũng nằm trong khu di sản thế giới "Thebes cổ đại và nghĩa địa", được UNESCO ghi danh năm 1979.

Lăng pharaoh khác lăng vua phương Đông thế nào

Góc nhìn hôm nay: đi thăm thế nào

• Đi sớm: thung lũng nằm giữa núi đá vôi trọc, nắng gắt từ giữa buổi sáng.
• Chọn lăng: không phải lúc nào mọi lăng cũng mở; các lăng thay phiên đóng cửa để bảo tồn. Nên kiểm tra trước những lăng đang mở.
• Kết hợp: đền Hatshepsut ở Deir el-Bahari, Ramesseum, đền Medinet Habu của Ramses III, Thung lũng các hoàng hậu với lăng hoàng hậu Nefertari, và làng thợ Deir el-Medina.
• Đọc trước: các sách giới thiệu về Thung lũng các vị vua của các nhà Ai Cập học, và tư liệu của dự án lập bản đồ Thebes, có cả sơ đồ từng lăng.

Khi đứng trong một hành lang đầy tranh, hãy nhớ rằng những màu sắc ấy được vẽ cho một người không ai nghĩ sẽ được nhìn thấy: nhà vua đã mất và các vị thần. Chúng ta là những vị khách mà người thợ Deir el-Medina chưa từng dự tính.