Trần Duệ Tông: vị vua tử trận ở Đồ Bàn năm 1377 khi đánh Champa

Trần Duệ Tông tên thật là Trần Kính, sinh năm 1337, ở ngôi từ năm 1372 đến 1377. Ông là vị vua Việt hiếm hoi tử trận nơi chiến trường: tháng Giêng năm 1377, ông thân chinh đánh Champa, tiến vào kinh thành Đồ Bàn (Vijaya) và bị quân của vua Champa Chế Bồng Nga phục kích. Cái chết của ông mở đầu những năm Champa tiến ra tận Thăng Long, và làm vị thế của Lê Quý Ly càng lớn thêm.

Người có công phế Nhật Lễ

Trần Kính là con thứ mười một của Trần Minh Tông, mẹ là Đôn Từ, người họ Lê ở Thanh Hoá, em gái của Minh Từ, mẹ Nghệ Tông. Hai bà đều là cô ruột của Lê Quý Ly. Ông được phong Cung Tuyên vương.

Năm 1370, khi tôn thất họ Trần nổi lên phế Dương Nhật Lễ, Trần Kính là người góp sức lớn bên cạnh anh là Trần Phủ. Vì công ấy, năm 1372 Nghệ Tông nhường ngôi cho ông, còn mình lên làm thượng hoàng. Duệ Tông lên ngôi khi đã ngoài 35 tuổi, đặt niên hiệu Long Khánh. Hoàng hậu của ông là Gia Từ, cũng là người họ Lê.

Bốn năm trị nước

Duệ Tông khác các vua Trần cuối ở chỗ ông là người có chủ kiến, cứng rắn, muốn làm. Vài việc tiêu biểu theo Toàn thư:

• Thi tiến sĩ năm 1374: mở khoa thi, Đào Sư Tích đỗ trạng nguyên. Từ khoa này, danh hiệu tiến sĩ được dùng thay cho thái học sinh.
• Giữ phong tục riêng: năm 1374, vua xuống chiếu cấm quân dân mặc áo kiểu người phương Bắc và bắt chước tiếng nói của các nước Champa, Lào. Lệnh này tiếp nối tinh thần "pháp độ riêng" mà Nghệ Tông đã nói khi lên ngôi.
• Chuẩn bị quân sự: từ năm 1375, vua cho tuyển quân, luyện binh, đóng thuyền, chọn các tướng trẻ, với mục tiêu rõ ràng là trả đũa Champa sau những lần Chế Bồng Nga đánh ra năm 1371.

Quyết định thân chinh và những lời can

Năm 1376, quân Champa tiếp tục quấy nhiễu vùng Hoá Châu. Duệ Tông quyết định tự cầm quân vào Nam. Lê Quý Ly được giao đốc thúc dân các vùng Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hoá vận lương đến Hoá Châu.

Có nhiều người can. Sử chép một số quan văn dâng lời, cho rằng không nên xuất quân lớn đánh sâu vào đất người. Vua không nghe. Chế Bồng Nga sai người đem vàng dâng xin hoà; tướng Đỗ Tử Bình nhận số vàng ấy nhưng giấu đi, lại tâu rằng Chế Bồng Nga vô lễ. Toàn thư chép chi tiết này để giải thích vì sao vua càng giận, quyết tiến quân.

Cuối năm 1376, vua thân chinh. Đầu năm 1377, đại quân tiến vào cửa Thi Nại và áp sát Đồ Bàn, kinh thành Champa (vùng Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai).

Tháng Giêng năm 1377 ở Đồ Bàn

Bài này không dựng lại trận đánh; chỉ kể những gì liên quan đến quyết định và số phận của nhà vua.

Chế Bồng Nga dùng kế trá hàng: cho người ra báo rằng vua Champa đã bỏ thành chạy trốn, thành bỏ ngỏ. Một số tướng nghi có mưu, khuyên vua thận trọng, sai người dò xét trước. Vua cho là cơ hội không thể bỏ, ra lệnh tiến vào. Quân Trần tiến thành hàng dài, đội ngũ không chỉnh; quân Champa phục sẵn đổ ra. Duệ Tông tử trận cùng nhiều tướng lĩnh, trong đó có Đỗ Lễ. Ngự Câu vương Trần Húc bị bắt. Đỗ Tử Bình ở hậu quân không tiến cứu.

Đây là một trong những thất bại nặng nề nhất của Đại Việt trong quan hệ với Champa, và là lần duy nhất trong thời Trần một vị vua đang trị vì chết ở chiến trường.

Hậu quả: Champa ra Bắc

Suốt hơn mười năm, triều đình phải tập trung lo chống Champa. Trong hoàn cảnh ấy, người được tin cậy lo việc quân và việc nước ngày càng là Lê Quý Ly, khiến quyền lực tập trung vào tay ông.

Duệ Tông trong mạch quan hệ Việt – Champa

Để hiểu cái chết ở Đồ Bàn, cần nhìn lại hơn ba thế kỷ hai nước sống cạnh nhau. Từ thời Lê Đại Hành (982), Lý Thái Tông (1044) đến Lý Thánh Tông (1069), Đại Việt nhiều lần đánh vào kinh thành Champa và lần lượt nhận thêm đất ở phía nam. Thời Trần có giai đoạn hoà hiếu, đỉnh cao là cuộc hôn nhân Huyền Trân – Chế Mân năm 1306 đem về hai châu Ô, Lý.

Đến giữa thế kỷ 14, cán cân đổi chiều. Chế Bồng Nga lên ngôi khoảng năm 1360, tổ chức lại quân đội, dùng thuỷ quân linh hoạt đánh dọc bờ biển, lợi dụng đúng lúc nhà Trần đang suy. Duệ Tông muốn lật lại thế cờ bằng một đòn duy nhất, đánh thẳng vào kinh thành đối phương như các vua Lý từng làm. Nhưng Champa thời Chế Bồng Nga không còn là Champa thời Lý, và quân Trần cuối thế kỷ 14 cũng không còn là quân Trần thời chống Nguyên.

Sau khi Chế Bồng Nga mất năm 1390, Champa suy yếu dần. Gần một thế kỷ sau, năm 1471, Lê Thánh Tông đánh chiếm Đồ Bàn, kết thúc vai trò của kinh thành này. Nhìn cả chặng dài, thất bại năm 1377 là một khúc quanh, không phải điểm kết.

Đánh giá: dũng mà thiếu mưu

Sử gia đời sau, trong đó có Ngô Sĩ Liên, đều trách Duệ Tông khinh địch, cố chấp, không nghe lời can, đem cả quân đội và chính mạng mình vào chỗ hiểm. Có người còn phê việc vua đánh Champa là để rửa hận cá nhân hơn là vì lợi nước.

Nhưng cũng có cách nhìn cân bằng hơn. Duệ Tông là một trong số ít vua Trần cuối có ý chí làm việc lớn. Ông lên ngôi khi Champa đã cướp phá kinh thành, triều đình bị coi thường; ông muốn lấy lại thế chủ động. Sai lầm của ông là sai lầm về chiến thuật và cách nghe người, không phải sự bê trễ như Dụ Tông trước đó.

• Điểm mạnh: quyết đoán, có tinh thần tự chủ (lệnh về phong tục năm 1374), chú trọng thi cử.
• Điểm yếu: nóng nảy, khinh địch, không nghe can, dựa vào tướng không đáng tin.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện Duệ Tông là bài học kinh điển về khoảng cách giữa dũng khí và mưu tính. Một người lãnh đạo nhiều nhiệt huyết, cùng lúc gặp một đối thủ giỏi, một tướng dưới quyền gian dối và một lời trá hàng, là đủ để mọi chuẩn bị đổ vỡ trong một buổi.

• Thành Đồ Bàn (vùng An Nhơn, Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai): còn dấu tích tường thành và tháp Cánh Tiên thời Champa.
• Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: để hiểu thêm về vương quốc Champa thời Chế Bồng Nga.
• Đọc: kỷ Trần Duệ Tông trong Đại Việt sử ký toàn thư; phần về Chế Bồng Nga trong các nghiên cứu về lịch sử Champa.