Vua Chulalongkorn Rama V: cải cách Xiêm cuối thế kỷ 19

Vua Chulalongkorn (1853–1910), tức Rama V, là vua thứ năm của triều Chakri ở Xiêm (Thái Lan), lên ngôi năm 1868 khi 15 tuổi và trị vì 42 năm. Ông là người đưa Xiêm từ một vương quốc truyền thống thành một nhà nước có bộ máy hành chính, trường học, đường sắt, bưu điện theo mô hình hiện đại, đồng thời bãi bỏ dần chế độ nô lệ và lệ quỳ lạy trước vua. Trong lúc các nước láng giềng lần lượt rơi vào tay Anh, Pháp, Xiêm giữ được độc lập, dù phải nhượng nhiều vùng đất. Người Thái gọi ông là "Phra Piya Maharat", vị vua được yêu mến.

Lên ngôi năm 15 tuổi

Chulalongkorn là con trai trưởng của vua Mongkut (Rama IV), một vị vua học rộng, từng tu hơn hai mươi năm trước khi lên ngôi, biết tiếng Latin, tiếng Anh, say mê thiên văn học. Tháng 8 năm 1868, Mongkut dẫn đoàn người tới Wakor (vùng Prachuap Khiri Khan) để quan sát nhật thực toàn phần mà chính ông đã tính trước. Phép tính đúng, nhưng sau chuyến đi cả vua lẫn hoàng tử đều mắc sốt rét. Mongkut mất tháng 10 năm 1868; Chulalongkorn, 15 tuổi, cũng đang ốm nặng, lên ngôi.

Quyền lực những năm đầu nằm trong tay quan nhiếp chính Si Suriyawong, người thuộc dòng họ Bunnag đầy thế lực. Năm 1873, khi 20 tuổi, Chulalongkorn làm lễ đăng quang lần thứ hai và chính thức tự cầm quyền.

Đi xem thế giới

Trong thời gian nhiếp chính, vị vua trẻ được đi xa, điều hiếm thấy với một quân vương Xiêm. Năm 1871 ông thăm Singapore và Java (khi ấy là thuộc địa Anh và Hà Lan); năm 1872 ông thăm Ấn Độ thuộc Anh. Ông tận mắt thấy cách các nước thuộc địa tổ chức hành chính, trường học, đường sá, quân đội.

Về sau ông còn hai lần sang châu Âu, năm 1897 và 1907, gặp các nguyên thủ nhiều nước. Ông là vị vua Xiêm đầu tiên đi châu Âu. Những bức thư ông gửi về nhà trong chuyến 1907, sau được in thành sách Klai Ban (Xa nhà), là tư liệu quý về cái nhìn của một quân vương châu Á về phương Tây.

Bỏ lệ quỳ lạy và bãi bỏ nô lệ

Ngay trong lễ đăng quang năm 1873, ông tuyên bố bỏ lệ quỳ mọp, bò lết trước mặt vua, cho phép quan lại đứng hoặc ngồi trên ghế khi thiết triều. Đó là một thay đổi mang ý nghĩa biểu tượng lớn.

Việc bãi bỏ chế độ nô lệ (that) được làm từ từ để tránh chống đối của giới quý tộc vốn sở hữu nhiều nô lệ:

Cùng lúc, hệ thống lao dịch bắt buộc (phrai) cũng được chuyển dần sang thuế và nghĩa vụ quân sự. Cách làm từng bước này giúp Xiêm tránh được xung đột lớn như ở một số nước khác khi xoá bỏ nô lệ.

Dựng bộ máy nhà nước mới

Năm 1874, ông lập Hội đồng Nhà nước và Hội đồng Cơ mật theo mô hình châu Âu, nhưng gặp phản ứng từ phe bảo thủ. Cuộc "khủng hoảng Cung điện trước" năm 1874–1875 với phó vương Wichaichan suýt dẫn tới xung đột, khiến ông phải chậm lại nhiều năm. Từ cuối thập niên 1880, khi các anh em cùng cha được học hành bài bản lớn lên, ông có được đội ngũ trung thành để cải cách.

• 1892: tổ chức lại chính quyền trung ương thành 12 bộ theo chức năng, thay cho hệ thống cũ chồng chéo.
• Hệ thống tỉnh (thesaphiban): do hoàng thân Damrong, em ông, làm Bộ trưởng Nội vụ thực hiện từ 1892. Các tiểu quốc, lãnh địa nửa tự trị được gom vào các vùng do quan triều đình bổ nhiệm cai quản.
• Bưu điện, điện tín: bưu điện mở năm 1883.
• Đường sắt: khởi công năm 1891, tuyến Bangkok – Ayutthaya mở năm 1897.
• Y tế: bệnh viện Siriraj mở năm 1888, mang tên người con trai nhỏ của vua mất vì bệnh lỵ.
• Giáo dục: trường học đầu tiên cho con em quý tộc trong cung (1871), rồi mở rộng trường học cho dân ở các chùa; trường Suan Kularb (1882).
• Tài chính: lập Sở Kiểm toán (1873), tách ngân khố nhà nước khỏi tài sản riêng của nhà vua.

Giữ độc lập bằng cái giá nào

Xiêm là nước duy nhất ở Đông Nam Á không trở thành thuộc địa của phương Tây. Điều này thường được giải thích bằng nhiều lý do: tài ngoại giao của các vua Mongkut và Chulalongkorn, việc cải cách để không cho cường quốc cái cớ "khai hoá", và vị trí vùng đệm giữa Miến Điện thuộc Anh và Đông Dương thuộc Pháp mà cả hai bên đều chấp nhận.

Nhưng độc lập có giá. Năm 1893, sau cuộc xung đột với Pháp và việc tàu chiến Pháp tiến vào sông Chao Phraya, Xiêm phải nhượng vùng tả ngạn sông Mekong cho Pháp. Năm 1907, Xiêm nhượng thêm ba tỉnh Battambang, Siem Reap, Sisophon cho Pháp. Năm 1909, theo hiệp ước với Anh, Xiêm nhượng bốn tiểu quốc Mã Lai ở phía nam. Đổi lại, các cường quốc từ bỏ một phần quyền tài phán lãnh sự. Cuộc khủng hoảng 1893 được ghi nhận là đã làm nhà vua suy sụp tinh thần và sức khoẻ một thời gian dài.

Con người và gia đình

Theo lệ cung đình Xiêm, Chulalongkorn có nhiều vợ và rất nhiều con; con số thường được nhắc là 77 người con. Ông gửi nhiều hoàng tử sang châu Âu học: luật ở Anh, quân sự ở Đức, Đan Mạch, Nga. Những người con này về sau giữ các vị trí then chốt trong bộ máy mới.

Một chuyện đau lòng thường được kể: năm 1880, hoàng hậu Sunanda Kumariratana cùng con gái nhỏ chết đuối khi thuyền bị lật trên sông Chao Phraya, và theo lệ cũ cấm thường dân chạm vào thân thể hoàng gia, không ai dám cứu. Nhiều tài liệu kể rằng sau sự kiện này, vua cho bãi bỏ những lệ như vậy; chi tiết "lệ cấm cứu" vẫn được các nhà nghiên cứu bàn thêm.

Về Anna Leonowens, cô giáo người Anh dạy học trong cung thời vua Mongkut, khi Chulalongkorn còn nhỏ: hồi ký của bà và các tác phẩm phỏng theo như vở nhạc kịch The King and I đã được nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra là phóng đại và không chính xác về triều đình Xiêm.

Cái chết và tưởng niệm

Vua Chulalongkorn mất ngày 23 tháng 10 năm 1910 ở Bangkok, thọ 57 tuổi. Ngày 23/10 hằng năm trở thành Ngày Chulalongkorn, người dân đặt hoa trước tượng đài vua cưỡi ngựa ở Quảng trường Hoàng gia (khu Dusit, Bangkok), tượng được dựng năm 1908 khi ông còn sống, nhân dịp ông trị vì được 40 năm. Trường đại học đầu tiên của Thái Lan, mở năm 1917, mang tên ông.

Đánh giá nhiều chiều

Sử Thái truyền thống tôn ông là vị vua khai sáng hiện đại, người cứu nước khỏi ách thuộc địa. Các nhà nghiên cứu phương Tây và một số học giả Thái đương đại bổ sung những góc khác: cải cách hành chính của ông thực chất là tập trung quyền lực về Bangkok, xoá bỏ quyền tự trị của nhiều tiểu quốc ở phía bắc và đông bắc; việc "hiện đại hoá" đi kèm củng cố quyền lực của hoàng gia; những vùng đất bị nhượng là cái giá do cư dân ở đó gánh chịu. Dù vậy, việc chuyển đổi một vương quốc phong kiến sang nhà nước hiện đại mà không có nội chiến lớn là thành tựu được thừa nhận rộng rãi.

Góc nhìn hôm nay

• Xem gì: tượng đài vua cưỡi ngựa ở Quảng trường Hoàng gia và cung điện Dusit (Bangkok); Đại Hoàng cung với điện Chakri Maha Prasat xây thời ông (1882) theo lối kết hợp châu Âu – Thái; cung điện mùa hè Bang Pa-In gần Ayutthaya.
• Đọc gì: A History of Thailand của Chris Baker và Pasuk Phongpaichit có các chương rõ ràng về thời Rama V; các nghiên cứu của David Wyatt về cải cách giáo dục.
• Liên hệ: đặt cải cách của ông cạnh Minh Trị duy tân ở Nhật và các phong trào canh tân ở Việt Nam cùng thời để thấy những con đường khác nhau mà các nước châu Á đã đi.