Vua trị vì lâu nhất và ngắn nhất lịch sử Việt Nam và thế giới

Trong lịch sử Việt Nam, vua trị vì lâu nhất là Lý Nhân Tông, ở ngôi từ năm 1072 đến 1127, khoảng 55–56 năm; ngắn nhất là Lê Trung Tông năm 1005 và Dục Đức năm 1883, mỗi người chỉ khoảng ba ngày. Trên thế giới, kỷ lục trị vì dài nhất được ghi nhận chắc chắn trước thế kỷ 20 thuộc về vua Louis XIV của Pháp với hơn 72 năm (1643–1715); ở Trung Hoa là Khang Hy với 61 năm. Những con số này phụ thuộc nhiều vào cách đếm, nên cần đọc kèm phần giải thích.

Đếm năm trị vì: tưởng dễ mà không dễ

Trước khi lập bảng, cần thống nhất mấy điều:

• Tính từ lúc nào: từ ngày vua cũ mất, ngày lên ngôi, hay ngày làm lễ đăng quang? Sử Việt và Trung Hoa thường tính từ khi lên ngôi; niên hiệu mới lại thường bắt đầu từ năm âm lịch sau đó.
• Danh nghĩa hay thực quyền: Louis XIV làm vua từ năm 4 tuổi nhưng chỉ tự cầm quyền từ năm 1661. Các vua Lê thời trung hưng ở ngôi rất lâu nhưng quyền nằm ở phủ chúa Trịnh.
• Thái thượng hoàng có tính không: Càn Long ở ngôi 60 năm, cộng thêm ba năm làm thái thượng hoàng vẫn nắm quyền.
• Sử thật hay truyền thuyết: sử cổ Nhật Bản ghi một số Thiên hoàng đầu tiên trị vì hàng trăm năm, các truyền thuyết Hùng Vương ở Việt Nam cũng vậy; những con số đó không được coi là sử liệu.

Những vị vua Việt trị vì lâu nhất

Lý Nhân Tông lên ngôi khi khoảng 7 tuổi và giữ ngai đến cuối đời. Trong hơn nửa thế kỷ ấy, triều Lý mở khoa thi đầu tiên năm 1075, lập Quốc Tử Giám năm 1076, đắp đê Cơ Xá, và trải qua cuộc kháng chiến chống Tống năm 1075–1077. Ông không có con trai, phải chọn cháu là Lý Dương Hoán nối ngôi.

Lê Hiển Tông ở ngôi khoảng 47 năm, lâu thứ hai trong sử Việt, nhưng gần như suốt thời gian đó việc nước do các chúa Trịnh quyết. Ông mất năm 1786, đúng vào lúc Tây Sơn ra Bắc. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy trị vì lâu không đồng nghĩa với cầm quyền lâu.

Tự Đức là vua nhà Nguyễn ở ngôi lâu nhất, 36 năm, trùng với giai đoạn người Pháp chiếm dần Nam Kỳ rồi đặt ách bảo hộ.

Những vị vua trị vì lâu nhất thế giới trước thế kỷ 20

Trường hợp Pepi II minh hoạ rõ khó khăn của sử cổ. Sử gia Ai Cập Manetho, viết vào thời Ptolemaios, và bản danh sách vua trên giấy cói Turin đều ghi ông trị vì rất lâu, nhưng chứng cứ khảo cổ cho những năm cuối triều ông rất ít, nên con số vẫn còn tranh cãi.

Càn Long có một quyết định độc đáo: dù còn khoẻ, ông nhường ngôi năm 1796 để không trị vì lâu hơn Khang Hy, vì cho rằng vượt ông nội là bất kính. Nhờ vậy kỷ lục 61 năm của Khang Hy giữ nguyên trong lịch sử Trung Hoa, dù thực quyền của Càn Long kéo dài hơn.

Những vị vua Việt trị vì ngắn nhất

Ba trong năm trường hợp trên rơi vào năm 1883–1884 ở Huế, khi Tự Đức mất không có con ruột và quyền lực nằm trong tay hai phụ chính đại thần. Trong khoảng một năm, bốn vị vua lần lượt lên ngôi. Cái kết của Lê Trung Tông và Dục Đức giống nhau một cách đáng sợ: cả hai đều là người được chỉ định chính thức, và đều không giữ nổi ngai quá ba ngày.

Những vị vua trị vì ngắn nhất thế giới

• Kim Mạt Đế (1234): khi nhà Kim sắp mất trước quân Mông Cổ, vua Kim Ai Tông truyền ngôi cho một người trong họ là Hoàn Nhan Thừa Lân. Thành vỡ ngay sau đó, Thừa Lân mất trong ngày; sử thường coi ông là vị hoàng đế trị vì ngắn nhất lịch sử Trung Hoa.
• Jean I của Pháp (1316): sinh ra đã là vua vì cha mất trước khi ông ra đời, và chỉ sống năm ngày.
• Jane Grey của Anh (1553): được tuyên bố là nữ vương ngày 10 tháng 7, chín ngày sau đã bị phế khi Mary I giành được ủng hộ. Đời sau gọi là "Nữ vương chín ngày".
• Lưu Hạ, Hán Phế Đế (74 TCN): được Hoắc Quang đưa lên ngôi rồi phế sau 27 ngày. Hán thư chép tội trạng ông làm hơn một nghìn việc sai trong thời gian đó, một con số nhiều người coi là cường điệu để biện minh cho việc phế lập.
• Minh Quang Tông (1620): ở ngôi khoảng một tháng thì mất sau khi uống thuốc, một vụ án lớn cuối đời Minh.
• Louis XIX của Pháp (1830): khi Charles X thoái vị, con trai ông về lý thuyết làm vua khoảng hai mươi phút trước khi cũng ký thoái vị. Nhiều sử gia không tính đây là một triều đại.

Trị vì lâu có phải là trị vì giỏi

Không nhất thiết. Một vị vua ở ngôi lâu có ba lợi thế: chính sách được theo đuổi đến cùng, triều đình ổn định, và không có những cuộc khủng hoảng kế vị liên tục. Lý Nhân Tông, Khang Hy, Louis XIV đều tận dụng được điều đó. Nhưng triều đại quá dài cũng có mặt trái: vua già thường bảo thủ, thái tử chờ quá lâu, triều thần chia phe đón người kế vị. Những năm cuối của Khang Hy và Louis XIV đều nặng nề; Lê Hiển Tông ở ngôi gần nửa thế kỷ mà không quyết được việc lớn nào.

Ngược lại, triều đại ngắn hầu như luôn là dấu hiệu của khủng hoảng: vua bị giết, bị phế, hoặc mất sớm khi triều đình đã rối loạn. Rất hiếm khi một ông vua ngắn ngủi để lại dấu ấn tốt.

Góc nhìn hôm nay

Khi gặp các danh sách "vua trị vì lâu nhất" trên mạng, hãy kiểm tra ba điều: có tính thời gian nhiếp chính không, có tính thái thượng hoàng không, và con số đến từ sử liệu hay truyền thuyết. Các bảng ở đây dừng ở những vị vua trước thế kỷ 20.

Muốn đối chiếu số liệu vua Việt, có thể dùng phần Bản kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Nam thực lục. Ai đến Huế có thể ghé lăng Tự Đức, vị vua ở ngôi lâu nhất nhà Nguyễn; ở cùng khu lăng có lăng Kiến Phúc, một trong những vị vua ngắn ngủi nhất, như một lời nhắc về những năm rối ren sau khi Tự Đức mất.